Komemoracija, saučešće, glorifikacija: Kada će prestati da se slave zločinci?

Smrt Ratka Mladića nije zatvorila jedno od najmračnijih poglavlja ratova devedesetih. Naprotiv, otvorila je novi krug glorifikacije i istorijskog revizionizma u kojem su pravosnažne presude za genocid i ratne zločine potiskivane u drugi plan, dok je Mladić predstavljan kao heroj, žrtva, vitez i simbol odbrane srpskog naroda.

Takva slika nije nastala samo na anonimnim profilima i marginalnim forumima. Gradili su je političari, crkveni velikodostojnici i mediji, dok su se poruke kretale između Srbije, Rusije i Crne Gore.

Evropska unija i njeni čelnici jasno su osudili veličanje preminulog ratnog zločinca Ratka Mladića i način na koji Srbija odala počast čovjeku koji je upravljao genocidom.

Pojedini predstavnici vlasti u Srbiji, Rusiji i mediji na čijim stranicama često možemo naći izrazito nacionalistički sadržaj su na ovakve osude odgovorili relativizacijom Mladićevih zločina i kreiranje narativa o gledanju kroz prste ratnim zločincima iz drugih zemalja.

Krenimo redom. Prvo je evropska komesarka za proširenje Marta Kos zbog veličanja Ratka Mladića otkazala posjetu Srbiji navodeći da je to nespojivo s vrijednostima na kojima se temelji put ka EU. I predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen i predsjednik Evropskog savjeta Antonio Košta osudili su način na koji se Srbija odnijela prema preminulom ratnom zločincu.

Fon der Lajen i Košta su naveli da su "elementi zvanične podrške" i prisustvo pojedinih visokih srpskih zvaničnika na sahrani "duboko za žaljenje".

- Oni pokazuju neuspjeh u suočavanju sa mračnim poglavljem novije evropske istorije i u suprotnosti su sa vrijednostima na kojima se zasniva put Srbije ka Evropskoj uniji - naglasili su u zajedničkoj objavi lideri ključnih evropskih institucija, prenosi RSE.

“Ljubazni general”

Sa druge strane uslijedile su reakcije kojima se EU napada i proglašava licemjernom a sudstvo “antisrpsko”. Takve ocjene je iznio ambasador Rusije u Srbiji Aleksandar Bocan-Harčenko koji je uz to naveo i da se tokom rata više puta sastajao sa Mladićem i da su “general i njegovi vojnici uvijek pokazivali najljubazniji odnos i pažnju”. Sa ovom tvrdnjom se vjerovatno ne bi saglasile 8.372 ubijene osobe iz Srebrence i ljudi stradali nakon njegove čuvene naredbe - “tuci Velešiće i Pofaliće”. Portparolka ruskog Ministarstva inostranih poslova, Marija Zaharova, kazala je da Briselu smeta nezavisna politika Srbije optužujući EU za dvostruke standarde prema Srbiji i devedesetih i sada.

A šta su radili oni drugi Drugi krak ovog narativa je krenuo iz vlasti u Srbiji kada su predsjednik te države Aleksandar Vučić i šef diplomatije Marko Đurić činjenicu da se ratni zločinac sahranjuje uz počasti i prisustvo političara pokušali prikriti time što su i druge države radile slične stvari.

- Podsjetiću 2008. godine je u Hrvatskoj Dinko Šakić, zloglasni predvodnik ustaškog pokreta, bio sahranjen u ustaškoj uniformi na Mirogoju. Nismo čuli saopštenje ili izjavu. Govorili su o ‘državnoj umešanosti’ iz Zagreba, a predsjednik hrvatskog Sabora je posle antihrišćanskog ubistva generala Praljka, izrazio saučešće javno, pa je održan minut ćutanja u Saboru, a onda je Sabor doneo odluku kojom je odluku Haškog tribunala proglasio neprihvatljivom” rekao je Vučić, dok je Đurić podsjetio da su u Sarajevu slavili Rasima Delića što su ubrzo prihvatili prorežimski mediji u Srbiji i nastavili narativ. Rasim Delić je takođe osuđeni ratni zločinac koji je kažnjen sa tri godine zatvora zbog propusta da spriječi ili kazni okrutno postupanje pripadnika odreda "El Mudžahid” nad zarobljenim srpskim vojnicima u selu Livade i logoru Kamenica kraj Zavidovića, 1995. godine. Umro u Sarajevu 16. aprila 2010. godine. Iako su sahrani prisustvovali brojni političari nije bilo saopštenja EU kao sada, ali takođe, sudski proces protiv Delića nije bio završen u momentu kada je on umro jer su u toku bile žalbe na presudu a Gardijan podsjeća da Delić nije bio osuđen zbog ličnog učešća u zločinima već po komandnoj odgovornosti jer nije kaznio počinioce koji su bili formalno pod njegovom komandom.

Primjeri koje navode Vučić, njegovi saradnici i njima bliski mediji nisu nužno izmišljeni i lažni. Naprotiv, veličanja osuđenih ratnih zločinaca bilo je širom regiona. Problem je u tome što njihove izjave imaju za cilj da javnosti prikažu da je slavlje ratnog zločinca prihvatljivo jer je to radio i neko drugi.

Srbija, očigledno, nije posebna u odavanju pošte ratnim zločincima. I Hrvatski sabor je odao poštu Slobodanu Praljku koji se, kako je poznato, ubio u sudnici prije izricanja presude, a premijer te Zemlje Andrej Plenković je presudu nazvao “dubokom moralnom nepravdom” da bi kasnije revidirao stav i rekao da Hrvatska poštuje sve presude međunarodnog suda. Kada je u pitanju ovaj ratni zločinac, on jeste u Hrvatskoj imao komemoraciju, ali je sahranjen u krugu porodice, bez objavljivanja vremena i mjesta sahrane. Delegacija EU u Bosni i Hercegovini tada je indirektno pohvalila presudu. “Ostvarivanje pravde i borba protiv nekažnjavanja fundamentalni su principi. Saosjećamo sa preživjelima i onima koji su izgubili svoje najmilije. Iako ne komentarišemo pojedinačne presude, u potpunosti poštujemo odluke MKSJ-a i podržavamo njegov rad - navela je tada Delegacije EU. U kontekstu suočavanja sa ratnim zločinima, EU je 2005. odložila zvanične pristupne pregovore sa Hrvatskom upravo zbog toga što hrvatske vlasti nijesu u potpunosti sarađivale sa Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (ICTY) kada se tražilo hapšenje i izručenja hrvatskog generala Anta Gotovine. EU je insistirala na punoj saradnji, bez obzira na raspoloženje domaće javnosti ili njegov status nacionalnog heroja.

Takođe EU je finansirala i osnovala Specijalizovana vijeća Kosova u Hagu kako bi se procesuirali ratni zločini i zločina protiv čovječnosti koje nijesu počinili Srbi, a koje su navodno izvršili pripadnici Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) tokom i nakon sukoba 1998 - 1999. godine. Podsjećamo, u Hagu se trenutno nalazi Hašim Tači kojem se sudi za ratne zločine.

Odnos EU prema regionu govori da nema selektivnosti

Nakon smrti Ratka Mladića javnost u Crnoj Gori a i šire bila je podsjećana na brojne druge zločine i zločince, od BiH do Kosova. Pitanje je da li ti primjeri dokazuju ono zbog čega se o njima pisalo - da Evropska unija ratne zločine osuđuje selektivno, odnosno samo kada su njihovi počinioci Srbi. Zaključak je da dosadašnji odnos EU prema državama regiona ne potvrđuje tezu o selektivnosti.

Činjenice kažu da slavljenje ratnih zločinaca i njihovo pretvaranje u heroje nije ništa novo u državama bivše Jugoslavije, a osuda počasti Ratku Mladiću najglasnija je vrlo vjerovatno jer je u pitanju najveći zločin nakon Drugog svjetskog rata.

Ako je Evropska unija u sličnim slučajevima bila nedovoljno glasna ili dosljedna, odgovor na to nije da danas ćuti, već da svaki put postupi ispravno i glasno kada se od zločinaca prave heroji.

Na kraju procesa gotovo se više i ne govori o početnoj činjenici. Umjesto o čovjeku pravosnažno osuđenom za genocid i ratne zločine, raspravlja se o Srbima i Hrvatima, Rusiji i Zapadu, Hagu i Briselu, „našim“ i „njihovim“ zločincima.

U tome je suština manipulacije. Ratko Mladić nije osuđen zato što je bio Srbin niti zato što je bio general. Osuđen je zbog zločina. Pretvaranje te presude u priču o kolektivnom srpskom identitetu ne štiti Srbe od kolektivne krivice - naprotiv, politički ih vezuje za čovjeka i zločine za koje niko osim njihovih počinilaca ne bi trebalo da snosi odgovornost.