Slobodna Dalmacija: Srbija i Rusija dva su kluba bratska, ali zna se ko je gazda
Ima ima neka “tajna veza” između Srbije i Rusije, nije nikakva tajna. Ta veza traje vjekovima, uz svoje uspone i padove. Neki dan se očitovala kroz bizarnu političku aferu u Srbiji, u kojoj je glavni akter bio kontroverzni srpski doktor Branimir Nestorović, predsjednik desničarskog pokreta “Mi – Snaga naroda”, prenosi Slobodna Dalmacija.
Na zadnjim parlamentarnim izborima iz 2023. Nestorović je bio najveće iznenađenje. Iako je stranku osnovao tek dva mjeseca prije, politički je debitant s 4,7 posto glasova prešao izborni prag (koji u Srbiji iznosi tri posto) i dobio pet zastupnika u parlamentu. Kako će se na skorašnjim vanrednim izborima u Srbiji voditi ključna bitka između studenata i Aleksandra Vučića, čiji bi konačni ishod mogao zavisitit i o tome kome će se prikloniti Nestorović, jasno je da taj čovjek nije politički nebitan.
Skandal bez presedana
Ali, baš na početku predizborne kampanje Nestorović je misteriozno nestao. Njegov nestanak objavili su stranački saradnici, tvrdeći da im se danima ne javlja na pozive. A potom su ga optužili da njima iza leđa – a po nalogu Vučića i srpske tajne službe BIA – sklapa predizborni dogovor sa strankom Pokret socijalista, koju vodi dugogodišnji Vučićev koalicioni partner Aleksandar Vulin, bivši ministar policije i odbrane te nekadašnji šef BIA-e, koji odavno slovi kao “ruski čovjek” u Srbiji.
(Vulin je u januaru 2024. od ruskog predsjednika Vladimira Putina dobio Orden prijateljstva za “veliki osobni doprinos razvoju i unaprjeđenju saradnje BIA-e i Vanjske obavještajne službe Rusije (SVR)”, koji mu je u sjedištu SVR-a u Moskvi uručio direktor te službe Sergej Nariškin. Tih dana Vulina je odlikovao i direktor Federalne sigurnosne službe Rusije (FSB) Aleksandar Bortnikov, koji mu je u sjedištu FSB-a dodijelio odličje za “izuzetan profesionalizam i doprinos saradnji srpske i ruske službe”.)
A onda se Nestorović misteriozno pojavio, sazvao konferenciju za novinare i objasnio da je bio u ruskoj ambasadi u Beogradu, gdje je dogovarao sve detalje oko izlaska na izbore.
Veza iz 1192. godine
“Takvo nešto ne događa se ni u Lukašenkovoj Bjelorusiji. Nema tog političara, bilo kojeg formata, koji iz Bjelorusije može otići u rusku ambasadu ili u Rusiju i dogovarati proruski politički blok koji bi se pojavio na parlamentarnim ili nekim drugim izborima u Bjelorusiji”, rekao je za N1 bivši srpski diplomat Srećko Đukić, nekadašnji ambasador Srbije u Minsku, dodavši da je uticaj Moskve u Srbiji ovim “ogoljen do kraja”.
Iako je ove sedmice predsjedništvo pokreta “Mi – Snaga naroda” objavilo kako ipak neće izaći na izbore, pitanje o ruskom uticaju u Srbiji ostalo je lebdjeti u vazduhu. Stoga Slobodna Dalmacija u tekstu iznosi kratki pregled istorijskih veza između Beograda i Moskve, koji se temelje na višestoljetnoj tradiciji vjerske, kulturne i političke bliskosti, ali i na povremenim geopolitičkim razmimoilaženjima.
Pritom dio analitičara drži da u osnovi te “tajne veze” leži dubinski nesporazum: mnogi Srbi u Rusiji vide “starijeg brata” i trajnog zaštitnika, dok Rusija u Srbiji trajno vidi tek eksponenta vlastitih interesa na Balkanu. Ukratko: zna se koji je brat gazda.
Snažna spona Beograda i Moskve istorijski počiva na zajedničkim slavenskim korijenima i pravoslavnoj vjeri, odnosno na bliskim vezama Srpske i Ruske pravoslavne crkve. Rusija je u 19. vijeku diplomatski i vojno podržavala Srbe tokom oba srpska ustanka protiv Osmanskog Carstva, kao i u oba svjetska rata u 20. vijeku (u WW2 je Crvena armija i oslobodila Beograd), a u 21. vijeku Rusija pruža diplomatsku podršku Srbiji u Savjetu bezbjednosti UN-a po pitanju nepriznavanja nezavisnosti Kosova, dok današnja Srbija energetski uveliko zavisi o ruskom gasu, te je – uz Bjelorusiju – jedina evropska zemlja koja nije uvela sankcije Rusiji.
Službeni diplomatski odnosi Srbije i Rusije uspostavljeni su 1838. otvaranjem ruskog konzulata u Beogradu, ali istorijske veze dviju zemalja još su mnogo starije. Srpski istoričar Miroslav Jovanović, autor knjige “Srbi i Rusi 12.-21. vek. Istorija odnosa”, uokviruje te veze u tri kronološke faze: epohu sporadičnih kontakata (12.-15. vijek), vrijeme duhovnih veza (15.-17. vijek) i epohu politike (18.-21. vijek).
Zanimljivo je da je u toj prvoj, srednjovjekovnoj fazi – za razliku od kasnijih epoha – Rusija više trebala Srbiju nego obratno. Naime, tada slaba i zaostala Rusija (tadašnja Kijevska Rus’) u to je vrijeme bila pod mongolskom vlašću, te je Srbija bila kulturološki naprednija zbog blizine Bizanta, koji je u srednjovjekovnoj Europi slovio za svjetionik kulturne, umjetničke i intelektualne prosvijećenosti (paleološka renesansa).
Otuda su iz Srbije u Rusiju putovale crkvena, ali i svjetovna literatura: enciklopedije, romani, pjesništvo, gramatičke reforme.
Iz tog ranog razdoblja najznačajnija je činjenica da se prvi srpski arhiepiskop sveti Sava (Rastko Nemanjić) oko 1192. godine zamonašio upravo u ruskom manastiru svetog Pantelejmona na Svetoj Gori (Atos) u Grčkoj, te je tom prilikom dobio monaško ime Sava.
Srpska baka ruskog cara
U drugoj fazi, od 15. do 18. vijeka, uloge Beograda i Moskve se mijenjaju, time i karakter njihovih odnosa. Srpska srednjovjekovna država pada 1459. pod osmansku vlast (pod kojom će ostati više od 400 godina), dok se tadašnja Rusija (Moskovska kneževina) 1480. oslobađa od Mongola i započinje svoj razvojni put prema Ruskom Carstvu. Suprotno prethodnoj epohi, sada Moskva postaje ključno utočište i izvor pomoći za srpsko sveštenstvo. Veza se primarno održava kroz crkvene kanale i slanje novčane pomoći, crkvenih knjiga i liturgijskih predmeta srpskim samostanima.
U tom razdoblju veza Srbije i Rusije ojačana je i s nekoliko brakova između srpskog i ruskog plemstva, od kojih je najvažniji brak srpske plemkinje Ane Jakšić i rusinsko-litvanskog kneza Vasilija Lvoviča Glinskog. Njihova kći Jelena Glinska udala se 1526. za velikog kneza Moskve Vasilija III., a u tom braku rođen je 1530. prvi ruski car Ivan Grozni, kojeg je nakon rane smrti obaju roditelja odgajala upravo srpska baka Ana.
Izvori navode da je zbog svijesti o svom djelimičnom srpskom porijeklu Ivan Grozni njegovao posebne veze sa srpskim narodom, posebno sa srpskim pravoslavnim manastirom Hilandar na Svetoj Gori. Kad su monasi iz Hilandara 1550. godine stigli u Moskvu tražeći pomoć, tada 20-godišnji car primio ih je s najvećim poštovanjem, te je u spomen na svoju baku Anu postao jedan od njihovih najvećih dobročinitelja: obdario ih je bogatim poklonima i dodijelio im metoh (posjed) u samom središtu Moskve, čime im je osigurao dugoročni opstanak u teškim vremenima.
Treća faza, koja traje i danas, započinje u ranom 18. vijeku pojavom ruskog cara Petra Velikog i usponom Ruskog Carstva, što kao posljedicu ima i rast ruskog interesa za Balkan, naročito u vrijeme carice Katarine Velike. Kroz seriju ratova s Osmanlijama Rusija se nastoji pozicionirati kao zaštitnica pravoslavnih naroda u Osmanskom Carstvu, što u porobljenoj Srbiji nailazi na pozitivan i topao prijem.
Prva pozorišna predstava
U 18. vijeku počinje i izučavanje ruskog jezika u Srbiji, otvaranjem Slavenske škole u Sremskim Karlovcima 1726. godine, koju su vodili ruski učitelj Maksim Suvorov te profesor i teolog Emanuil Kozačinski s Kijevske duhovne akademije. Smatra se da je ta škola imala presudnu ulogu u istoriji srpskog školstva i pismenosti, jer je označila početak organizovanog obrazovanja na tim prostorima. Suvorov je iz Rusije donio stotine početnica, gramatika i rječnika, a Kozačinski je istorijski zapamćen i po tome što su njegovi učenici u Sremskim Karlovcima 1734. izveli njegovu “Traedokomediju”, što se smatra prvom pozorišnom predstavom u istoriji modernog srpskog teatra, održanom stotinjak godina prije prve predstave na srpskom jeziku.
Političke veze Srbije i Rusije u punom smislu počinju u 19. vijeku, kada Rusi finansijski i vojno – i ljudstvom i oružjem – pomažu Prvi srpski ustanak protiv Osmanlija (1804. – 1813.). Odlazak ustaničke diplomatske delegacije u Moskvu 1804. godine – koja je ishodila rusku pomoć – prva je diplomatska misija moderne Srbije, a nakon sloma ustanka njegov vođa Karađorđe bježi u Rusiju.
U međuvremenu je Rusija Bukureštanskim mirom iz 1812. uspjela ishoditi od Osmanskog Carstva određenu samoupravu za Srbe, ali je Karađorđe time bio nezadovoljan, smatrajući da se Rusija mogla založiti i za potpunu nezavisnost Srbije. Zapisi kazuju da se 1817. u ruskom azilu jadao svojoj supruzi Jeli da Rusi koriste Srbe za svoje interese, te da pregovore o miru vode bez istinskog uvažavanja srpskih interesa.
“Da su Rusi istinska braća, da je njima stalo do našega dobra, oni bi nas pomogli čime mogu, a nas ne bi vezivali da se uvijek moramo držati s njima, već bi nas pustili da se prema prilikama pomažemo, kako nam je gdje bolje i lakše. Ali Rusi gledaju prvo svoju korist i voljeli su da mi propadnemo samo da ne odemo Švabi ili Francuzu u društvo. (...) Stoga predaj djeci našoj u amanet da znaju i da upamte: proklet ko Rusima vjerovao”, kazivao je Karađorđe.
Izdaja iz 1878.
Novo razočaranje od “starijeg brata” Srbija doživljava 1878. godine. Iako se godinu prije Srbija uključila u Rusko-turski rat na strani Rusije, nakon ruske pobjede Srbija je ostala šokirana Sanstefanskim mirom, jer je Rusija odlučila da područja na jugu i istoku koja je Srbija osvojila (uključujući Pirot, Vranje, Kuršumliju i Prokuplje) pripadnu Bugarskoj. Srbija se tada okreće Austro-Ugarskoj i drugim zapadnim silama, koje na Berlinskom kongresu iste godine ta područja dodjeljuju Srbiji, te priznaju njezinu nezavisnost.
Tadašnja srpska vladarska dinastija Obrenovića stoga udaljava Beograd od Moskve i politički se primiče Beču, ali proruska struja u srpskoj politici nije dopustila trajniji otklon Srbije prema Zapadu: godine 1903. srpski oficiri ubijaju kralja Aleksandra Obrenovića i njegovu suprugu Dragu, a na tron dolazi proruska dinastija Karađorđevića.
U Prvom svjetskom ratu Rusija je potpuno na strani Srbije, ali odnosi Beograda i Moskve pucaju nakon komunističke Oktobarske revolucije 1917. godine i posljedičnog ruskog građanskog rata (1918. – 1922.) u kojem “crveni” pobjeđuju “bijele”: ovi potonji masovno bježe u Srbiju (tada Kraljevinu SHS), koja za njih gradi rusku crkvu Hram Svete Trojice na Tašmajdanu (1924.) i otvara prvi Ruski dom u Beogradu (1933.), a Karađorđevićeva Jugoslavija priznaće komunistički SSSR tek 1940. godine, kad je Drugi svjetski rat već počeo.
Nakon Drugog svjetskog rata odnosi Beograda i Moskve slijede uspone i padove u odnosima između jugoslavenskih i sovjetskih komunista, a nakon raspada SSSR-a i Jugoslavije opet se vraća staro pravoslavno savezništvo, ali ne odmah. Tokom Domovinskog rata Rusija, kršeći zapadne sankcije, isporučuje oružje Hrvatskoj vojsci i podržava međunarodne sankcije Miloševićevu režimu, a do preokreta dolazi nakon NATO-ova bombardovanja SR Jugoslavije 1999. godine, kojem se Rusija usprotivila.
Dolaskom Vladimira Putina na vlast u Rusiji odnosi se popravljaju, posebno u aktualnoj eri Aleksandra Vučića, a još se ne zna kako će ti odnosi izgledati ako na predstojećim izborima u Srbiji pobijede studenti.