Orban, Vučić, Tramp... Njihov pad povezuje ista stvar

Predsjednik SAD-a Donald Tramp doživio je težak politički poraz na američkim međuizborima, na kojima su demokrate osvojile većinu u oba doma Kongresa. Nakon što je u aprilu, poslije 16 godina na vlasti, poražen mađarski premijer Viktor Orban, a krajem oktobra i dugogodišnji srpski lider Aleksandar Vučić, nastavljen je niz izbornih poraza političara koji su godinama bili među najistaknutijim predstavnicima desnog populizma, prenosi Index.hr.

Demokrate će preuzeti ubjedljivu kontrolu nad Predstavničkim domom od republikanaca, dok su u Senatu pobijedile u brojnim saveznim državama koje su se smatrale republikanskim uporištima. Rezultati izbora, koji se održavaju na polovini predsjedničkog mandata, predstavljaju snažan izraz nezadovoljstva birača Trampovom politikom nakon dvije godine njegove vlasti.

Ono što Trampa povezuje s Viktorom Orbanom i Aleksandrom Vučićem jeste nezadovoljstvo građana konkretnim životnim uslovima. Uprkos razlikama između tri države, u pozadini njihovih izbornih poraza nalaze se visoki troškovi života, ekonomska stagnacija, korupcija i nepovjerenje u državne institucije.

Trampa je pogodilo upravo ono što ga je dovelo na vlast

Američki međuizbori pokazali su da je nezadovoljstvo ekonomskim stanjem, koje je Trampu pomoglo da se 2024. godine vrati u Bijelu kuću, sada postalo jedan od glavnih problema njegove Republikanske stranke. Tramp je tokom predsjedničke kampanje obećavao smanjenje inflacije, niže cijene i poboljšanje životnog standarda Amerikanaca.

Dvije godine kasnije, upravo su ti problemi ostali među glavnim brigama birača. Prema izlaznoj anketi CNN-a, koju je sprovela agencija SSRS, čak 90 odsto birača navelo je troškove života kao važan ili ključan faktor prilikom glasanja, dok je 75 odsto ocijenilo da je ekonomsko stanje u zemlji loše.

Nezadovoljstvo se odrazilo i na ocjene predsjednikovog rada. Oko 60 odsto birača ne odobrava Trampovu politiku, a među njima su i neki koji su za njega glasali 2024. godine. Pored ekonomije, među glavnim brigama birača našlo se i stanje demokratije, dok su nezadovoljstvo izazivali i Trampova imigraciona politika i rat s Iranom.

Amerikancima cijene rastu, a realne zarade padaju

Da nezadovoljstvo birača ima i konkretnu ekonomsku osnovu, pokazuju zvanični američki podaci.

Prema Zavodu za statistiku rada, realne satnice u septembru bile su 0,7 odsto niže nego godinu ranije, dok je inflacija dostigla 3,7 odsto. Posebno su snažno porasle cijene goriva. Benzin je za godinu dana poskupio čak 34,2 odsto, što je dodatno opteretilo kućne budžete Amerikanaca.

Orbanov pad nakon 16 godina na vlasti

Slični razlozi doprinijeli su i porazu Viktora Orbana, koji je u aprilu izgubio vlast nakon 16 godina. Njegovu stranku Fidesz ubjedljivo je porazila Tisa, na čijem je čelu Peter Mađar, osvojivši dvotrećinsku većinu u parlamentu. Prema analizi Reutersa, među glavnim razlozima nezadovoljstva mađarskih birača bili su ekonomska stagnacija, međunarodna izolacija zemlje i bogaćenje oligarha povezanih s vladajućom strankom.

Mađarska ekonomija posljednjih godina bilježila je veoma slab rast. Prema podacima Evropske komisije, bruto domaći proizvod je 2025. godine porastao svega 0,5 odsto, dok je prosječna inflacija iznosila 4,4 odsto.

Prema podacima Eurostata za 2025. godinu, Mađarska je imala najnižu stvarnu individualnu potrošnju po stanovniku u EU, na nivou od 71,6 odsto evropskog prosjeka. Ovaj pokazatelj obuhvata dobra i usluge koje domaćinstva zaista koriste i pruža potpuniju sliku materijalnog standarda od samog BDP-a po stanovniku.

Korupcionaški skandali u Orbanovom okruženju

Korupcija i bogaćenje ljudi bliskih vlasti bili su još jedan važan izvor nezadovoljstva. Prema istraživanju Financial Timesa, kompanije povezane sa 13 osoba iz Orbanovog političkog i poslovnog okruženja dobile su od 2010. do kraja 2025. godine javne poslove vrijedne više od 28 milijardi eura. Među najpoznatijim primjerima je Orbanov prijatelj iz djetinjstva i nekadašnji vodoinstalater Lőrinc Mészáros, koji je postao jedan od najbogatijih Mađara.

Dokumentarni film „Dinastija“, koji je producirao istraživački portal Direkt36, u trajanju od sat vremena prati način na koji se krug blizak Orbanu nevjerovatno obogatio uporedo s njegovom političkom karijerom. Najočigledniji primjer je njegov zet István Tiborcz, koji je bogatstvo stekao kroz unosne poslove s državom. On je 11. najbogatiji Mađar.

Zato ne čudi što se Mađarska, prema Indeksu percepcije korupcije organizacije Transparency International za 2025. godinu, našla na posljednjem mjestu među članicama Evropske unije, koje dijeli s Bugarskom.

Ekonomski rast, ali i ogromna korupcija u Srbiji

Još lošije rezultate prema istom indeksu bilježi Srbija, koja je 2025. godine zauzela 116. mjesto među 182 države, uz najnižu ocjenu od 2012. godine. Iako srpska ekonomija bilježi rast, nezadovoljstvo zbog korupcije i funkcionisanja državnih institucija postalo je središte političke krize koja je na kraju dovela do Vučićevog izbornog poraza.

Obrušavanje nadstrešnice željezničke stanice u Novom Sadu 1. novembra 2024. godine, kada je poginulo 16 ljudi, postalo je simbol korupcije i netransparentnog upravljanja javnim novcem. Tragedija na nedavno obnovljenoj stanici pokrenula je masovne studentske proteste, koji su postepeno prerasli u širi pokret protiv Vučićeve vlasti. Nakon gotovo dvije godine protesta, studentska lista pobijedila je na prijevremenim parlamentarnim izborima 25. oktobra.

Vučić je godinama isticao ekonomski rast, povećanje plata i penzija, kao i velike infrastrukturne projekte kao glavne uspjehe svoje vlasti. Iako su zarade realno rasle, veliki dio stanovništva i dalje se suočava s finansijskim poteškoćama.

Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, 2025. godine čak 19,6 odsto stanovnika bilo je izloženo riziku od siromaštva, 36,1 odsto nije moglo da podmiri nepredviđeni finansijski trošak, a 43,5 odsto smatralo je da troškovi stanovanja predstavljaju veliko finansijsko opterećenje.

Istovremeno, istraživački novinari godinama su upozoravali na bogaćenje poslovnih ljudi povezanih s vladajućom Srpskom naprednom strankom. Nezadovoljstvo Vučićevom vlašću tako nije proizlazilo samo iz životnog standarda, već i iz načina na koji se raspoređuje javni novac i upravlja državnim institucijama.

Populizam i granice političke moći

Zanimljivo je da su upravo ekonomsko nezadovoljstvo i nepovjerenje u političke elite bili među faktorima na kojima su Tramp, Orban i Vučić gradili svoju političku popularnost. Povezanost ekonomske nesigurnosti i podrške populizmu potvrđuje i istraživanje objavljeno 2024. godine u naučnom časopisu Economica. Četvoro ekonomista, među kojima su istraživači s Londonske škole ekonomije i Univerziteta Bocconi, utvrdilo je da ekonomska nesigurnost povećava sklonost glasanju za populističke stranke i smanjuje povjerenje u tradicionalne političke institucije.

Istraživanje ekonomista Juana Felipea Riaña i Francesca Trebbija, objavljeno u junu 2026. godine u okviru američkog Nacionalnog biroa za ekonomska istraživanja, pokazalo je da su američki birači na izborima 2024. godine kažnjavali tada vladajuću Demokratsku stranku, posebno u područjima u kojima je opadala realna vrijednost zarada.

Iako se u tom slučaju nije radilo o populističkoj vlasti, nalaz ukazuje na širi obrazac. Nezadovoljstvo se godinama može potiskivati političkom propagandom, klijentelističkim mrežama i sistemom u kojem su državne institucije podređene vladajućoj stranci. Međutim, koliko god takvi mehanizmi pomagali režimu, teško mogu trajno prikriti probleme s kojima se građani svakodnevno suočavaju.

Sve to sada važi i za Trampa, Orbana i Vučića. Nakon godina provedenih na vlasti, birači su počeli da ih ocjenjuju i prema onome što su zaista uradili. Visoke cijene, nizak životni standard i korupcija pokazali su se kao problemi koji se ipak ne mogu lako prikriti.