Analiza slučaja „Ribar“: Nijesu pružena dovoljno jasna objašnjenja, otvoreno pitanje je li bilo osnova za pokretanje krivičnog postupka

Analiza Centra za demokratsku tranziciju (CDT) ukazala je na nedostatak ključnih informacija o postupanju nadležnih institucija u slučaju privođenja osnivača ruske informacione mreže „Ribar“ Mihaila Zvinčuka i četvoro njegovih saradnika u Risnu prošle sedmice.

Evropska unija Zvinčuka povezuje sa širenjem dezinformacija i propagande u korist Kremlja, a ova mreža je na njihovom i spisku sankcija Velike Britanije. Amerika je za informacije o njima nudila milione.

- Petorici ruskih državljana otkazan je boravak zbog razloga koje su nadležni povezali sa nacionalnom i unutrašnjom bezbjednošću, ali javnosti nijesu pružena dovoljno jasna objašnjenja o dokazima na kojima su te procjene zasnovane - ukazali su u CDT-u.

Naglasili su i da je otvoreno ostalo i pitanje jesu li postojali osnovi za pokretanje krivičnog postupka, budući da su javno poznati ishod akcije bili otkazivanje boravka i mjera zabrane ulaska u Crnu Goru.

Rasprava prevazišla okvire akcije

Oni su konstatovali da je ovo privođenje izazvalo snažnu medijsku i političku raspravu, u kojoj su se preplitali bezbjednosni argumenti, ruski propagandni narativi i pitanja zakonitosti postupanja crnogorskih institucija. 

- Analiza Centra za demokratsku tranziciju pokazala je da je među 767 objava kojima je bilo moguće odrediti sentiment čak 63 odsto bilo neutralno, 29 odsto negativno, a svega osam odsto pozitivno u odnosu na policijsku akciju - naveli su onil.

Analitički tim CDT-a, uz korišćenje specijalizovanog softvera za praćenje medijskih sadržaja, analizirao je ukupno 1.193 teksta na informativnim portalima i objave na društvenim mrežama, koje su od 9. do 12. oktobra ostvarile približno 940.000 pregleda.

Cilj istraživanja bio je da se utvrdi ko je oblikovao javnu komunikaciju o slučaju „Ribar“, koje su poruke dominirale i na koji način su različiti politički, institucionalni i medijski akteri predstavljali postupanje crnogorskih bezbjednosnih službi. Iz CDT-a naglašavaju da analiza pokazuje kako je događaj predstavljen javnosti, ali ne i koliko su građani prihvatili plasirane poruke, niti jesu li one uticale na njihove stavove.

Privođenje pet ruskih državljana u Risnu, među kojima je bio Zvinčuk, preraslo je u raspravu koja je prevazišla okvire same policijske akcije.

Dok su crnogorske institucije slučaj povezivale sa pitanjima nacionalne bezbjednosti i mogućim hibridnim prijetnjama, ruski zvaničnici, pojedini mediji i politički akteri osporavali su opravdanost takvog postupanja.

Prema rezultatima analize, sadržaji koji su se neposredno odnosili na bezbjednosnu akciju i mjere prema ruskim državljanima činili su 22 odsto ukupnih objava i ostvarili 28 odsto pregleda.

Uglavnom profesionalno izvještavanje

Iz CDT-a ocjenjuju da su mediji sa jasno definisanom uređivačkom politikom uglavnom profesionalno izvještavali, prenoseći zvanična saopštenja, nezvanična saznanja i informacije o ranijem djelovanju mreže „Ribar“.

Dio izvještavanja bio je posvećen povezanosti te mreže sa ruskim vlastima, njenoj ulozi u širenju dezinformacija i kreiranju narativa u korist politike Vladimira Putina, posebno tokom ruske agresije na Ukrajinu.

Druga značajna tema se, prema njihovim riječima, odnosila na povezivanje slučaja sa hibridnim prijetnjama i evropskim integracijama Crne Gore. Takvi sadržaji činili su 18 odsto objava, ali su ostvarili četvrtinu ukupnih pregleda.

U CDT-u navode da je važnu ulogu u oblikovanju tog narativa imao premijer Milojko Spajić koji je postupanje bezbjednosnih službi predstavio kao uspjeh i upozorio na moguće hibridne prijetnje evropskoj budućnosti države.

Slične poruke su, dodaju oni, dolazile iz dijela nevladinog sektora, od pojedinih komentatora i korisnika društvenih mreža.

Ekološki aktivista Aleksandar Dragićević ocijenio je da su crnogorske službe uradile ono što nijesu uspjele ni najmoćnije svjetske bezbjednosne službe. No, u CDT-u ipak ukazuju da pozitivne ocjene akcije i upozorenja o hibridnim prijetnjama nijesu bila praćena dovoljno jasnim objašnjenjima koja bi građanima omogućila da formiraju objektivan stav.

Analiza je pokazala da su reakcije ruskih zvaničnika i njihovo prenošenje kroz domaći i regionalni informacioni prostor činile 23 odsto ukupnih objava i 18 odsto pregleda.

Iz Srbije poruke nalik onim iz Rusije

Među ključnim akterima bili su ruski državni zvaničnici, Ambasada Rusije u Crnoj Gori, mediji poput Sputnjika, nalozi iz Srbije i Crne Gore, kao i sam Zvinčuk i mreža „Ribar“. Ruske institucije tražile su objašnjenja o postupanju crnogorskih vlasti i konzularnu zaštitu svojih državljana, ali su njihove poruke imale i širu političku dimenziju.

Portparol Kremlja Dmitrij Peskov upozorio je da je ruskim državljanima, naročito onima pod sankcijama, opasno putovati u evropske zemlje.

Ruski ambasador u Crnoj Gori iznio je mogućnost da je premijer Spajić iskoristio slučaj kako bi demonstrirao privrženost Evropskoj uniji.

Prema nalazima analize, takve poruke prenosili su i mediji i nalozi bliski predsjedniku Srbije Aleksandru Vučiću, kao i pojedini izvori koje platforma Raskrinkavanje.me prati zbog ranijeg širenja dezinformacija i manipulativnih sadržaja.

Kao primjer identitetskog predstavljanja događaja navodi se naslov portala IN4S „Crnogorci hapse Ruse!“, kojim je postupanje državnih institucija predstavljeno kroz nacionalnu pripadnost. Nalog „Srbi u Crnoj Gori“ privedene ruske državljane predstavio je kao obične ljude i novinare, uz pitanje jesu li to „teroristi“ o kojima su mediji izvještavali.

Iz CDT-a zaključuju da su poruke na nivou ruskih zvaničnika, pojedinih medija i naloga na društvenim mrežama u Rusiji, Srbiji i Crnoj Gori bile veoma slične, predstavljajući akciju kao nepravedno postupanje prema ruskim državljanima.

Rasprava na domaćem terenu

Poseban dio analize posvećen je domaćim raspravama o zakonitosti policijske akcije i odgovornosti institucija, koje su činile 15 odsto objava i šest odsto ukupnih pregleda.

Predsjednik Crne Gore Jakov Milatović insistirao je na donošenju odluka zasnovanih na činjenicama i dokazima, uz poštovanje zakonskih procedura. Bivši premijer Dritan Abazović kritikovao je predstavljanje akcije kao velikog bezbjednosnog uspjeha, upozoravajući na mogućnost njenog korišćenja u političko-marketinške svrhe.

Sa druge strane, lider Demokratske narodne partije Milan Knežević tvrdio je da je akcija sprovedena po naređenju Velike Britanije, kao posljedica pritisaka Evropske unije da Crna Gora uvodi sankcije Rusiji.

Istovremeno, naglašavaju da brojna pitanja o postupanju crnogorskih institucija ostaju legitimna i zahtijevaju odgovore.

Otvorena pitanja

Među njima su okolnosti pod kojima je Zvinčuk, uprkos evropskim sankcijama, ušao u Crnu Goru, što su bezbjednosne službe znale o njegovim aktivnostima, zbog čega nije krivično procesuiran i na osnovu kojih informacija su donesene mjere prema ruskim državljanima.

Analitičari upozoravaju da je neophodno razlikovati opravdano preispitivanje rada institucija od nepotkrijepljenih optužbi i predstavljanja spekulacija kao utvrđenih činjenica.

Četiri dominantne teme identifikovane analizom obuhvatile su ukupno 78 odsto objava i 77 odsto njihovih pregleda.

Od 767 objava za koje je bilo moguće odrediti sentiment, 483, odnosno 63 odsto, bile su neutralne. Negativan sentiment zabilježen je u 223 objave, odnosno 29 odsto, dok je pozitivan utvrđen u 61 objavi, što predstavlja osam odsto analiziranog sadržaja.

Dominacija neutralnog tona

Iz CDT-a pojašnjavaju da pozitivan sentiment u ovoj analizi označava podršku policijskoj akciji, dok negativan ukazuje na protivljenje takvom postupanju. Dominacija neutralnog tona, kako ocjenjuju, u skladu je sa nalazom da je značajan dio izvještavanja bio profesionalan i informativan.

Ipak, ističu da sama analiza sentimenta nije dovoljna za razumijevanje poruka i njihovog političkog konteksta, zbog čega je bilo neophodno detaljno ispitati sadržaj objava.

Analiza pokazuje da je slučaj „Ribar“ postao povod za šire političke i medijske sukobe, u kojima su različiti akteri nastojali da nametnu sopstveno tumačenje događaja.

Dok su jedni akciju predstavljali kao potvrdu sposobnosti crnogorskih institucija da odgovore na moguće hibridne prijetnje, drugi su je koristili za osporavanje bezbjednosne politike države ili plasiranje političkih poruka o odnosima Crne Gore i Rusije.

Istovremeno, nedostatak jasnih i potpunih informacija o razlozima postupanja institucija ostavio je prostor za različita tumačenja, spekulacije i političku instrumentalizaciju slučaja.

Nalaze analize potpisuju Dragan Koprivica iz Centra za demokratsku tranziciju (CDT) i Darvin Murić iz Raskrinkavanja.