Orbanov poraz u Mađarskoj odjekuje širom srednje Evrope

Izborni poraz Viktora Orbana imaće dalekosežne posljedice po evropsku političku scenu – posebno u Češkoj i Slovačkoj, tamo gdje vladaju njegovi politički saveznici. Glavni razlog za izbornu pobjedu Petera Mađara na mađarskim parlamentarnim izborima proteklog vikenda nije bio samo bijes glasača zbog korupcije na visokom nivou i teške ekonomske situacije.

Njegova pobjeda bila je i rezultat protivljenja Orbanovoj „neliberalnoj demokratiji“, odbacivanja njegovog udaljavanja od evropskog mejnstrima i upozorenje da se Mađarska ne približava previše orbiti Moskve.

Dva njegova najbliža saveznika – slovački premijer Robert Fico i njegov češki kolega Andrej Babiš – relativno brzo su čestitali Mađaru. Ali te čestitke bile su pažljivo formulisane i nijesu bile naročito srdačne.

- Suočiti se s tako jakim protivnikom kao što je Viktor Orban nikad nije bilo lako – ali on je ipak pridobio povjerenje većine mađarskog stanovništva te nosi velike nade i očekivanja- napisao je češki premijer Andrej Babiš o budućem mađarskom premijeru na platformi Iks. I dodao: „Ne smije da razočara.“

Njegov slovački kolega Robert Fico skloniji je objavljivanju dugih video-poruka i opširnih saopštenja. Ovoga puta medijima je iz kabineta slovačkog premijera poslat kratak imejl s tri natuknice.

- U potpunosti poštujem odluku mađarskih birača- napisao je Fico, dodajući da je „spreman na intenzivnu saradnju“ s novom vladom u Budimpešti.

Slovački prioriteti nijesu se promijenili

Istovremeno, Fico je istakao da se prioriteti Slovačke nijesu promijenili. To uključuje oživljavanje Višegradske grupe (neformalno savezništvo Češke, Mađarske, Poljske i Slovačke), zaštitu zajedničkih energetskih interesa i ponovno uspostavljanje snabdijevanja ruskom naftom Slovačke i Mađarske preko naftovoda „Družba“.

To snabdijevanje zaustavljeno je nakon što je Kijev tvrdio da je ruskim dronovima i projektilima napadnut jedan dio tog naftovoda na teritoriji Ukrajine.

Šteta na naftovodu uskoro bi mogla biti uklonjena – ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski nedavno je rekao da bi popravka mogla početi narednih nedjelja.

Srednja Evropa suočava se s neizvjesnošću

Pažljive reakcije iz Bratislave i Praga odražavaju kako razmjere političkog zaokreta u Budimpešti, tako i neizvjesnost s kojom se sada suočava srednja Evropa. Jer Orban je dugo bio centralna ličnost u labavom savezništvu nacionalista i populističkih lidera. Orban je, uostalom, zajedno s Babišem, 2024. osnovao evroskeptičnu grupu Patriote za Evropu.

Za lidere u Češkoj i Slovačkoj ishod mađarskih izbora nije samo simboličan, već je potencijalno značajan i za njihovo sopstveno političko pozicioniranje.

Šta Orbanov poraz znači za slovačkog premijera

- Najveća prijetnja Rusiji je slobodna, nezavisna i demokratska Ukrajina- kaže Martin Poliačik, bivši slovački poslanik blizak opozicionoj stranci Progresivna Slovačka. „Najveća prijetnja slovačkom premijeru je proevropska Mađarska, zato što bi slovačko stanovništvo vidjelo da je to moguće“, izjavio je Poliačik za Dojče vele.

Orbanov poraz takođe Ficu uskraćuje ključnog partnera na evropskoj sceni. Mađarski lider viđen je kao ključni posrednik, kako prema Moskvi, tako i prema Vašingtonu.

Da li je sada Fico Putinov čovjek u Evropi?

Neki vjeruju da će Rusija sada punu pažnju posvetiti Slovačkoj. Poliačik, međutim, sumnja da bi Fico mogao naslijediti Orbana kao, kako kaže, „Putinov čovjek u Evropi“. „On je umoran“, objašnjava Poliačik, dodajući da Ficu ujedno nedostaje i jak tim sposobnih i borbenih ljudi, kao što je to slučaj kod Orbana.

Slovački lider zaprijetio je da će blokirati kredit EU Kijevu u iznosu od 90 milijardi eura ukoliko Orban bude poražen, ali postoji sumnja da je on zaista spreman da se sam suprotstavi ostatku Unije.

Da li će izbor Petera Mađara donijeti stabilnost?

Ali ni Orbanov odlazak s vlasti nije garancija za uspostavljanje dugoročne stabilnosti u Mađarskoj, upozoravaju analitičari. „Mislim da je trenutno zaista teško održati se na vlasti u Evropi“, kaže Poliačik. „Teško je održati svaki status kvo i sve je promjenljivo“, dodaje.

Andrej Babiš se u Pragu vratio na vlast 2025. i od tada je na čelu populističko-desničarske koalicije. Kritičari ističu da ta češka vlada već traži način kako da, po uzoru na Orbanov model, reorganizuje ključne elemente češkog liberalno-demokratskog sistema, uključujući javne medije i ulogu civilnog društva. Simpatizeri vlade – kao i sam Babiš – te tvrdnje odbacuju.

Babiš – slabija verzija Orbana

Analitičari, u međuvremenu, ističu da postoje strukturalna ograničenja onoga što Babiš uopšte može postići u Češkoj. „Babiš je tokom prvog mandata na mjestu premijera shvatio da svoju zemlju ne može na taj način kontrolisati kao što to može Orban“, objašnjava češki politički analitičar Jindrih Šidlo. „Orban je na vlasti bio mnogo duže, imao je vrlo različite izborne rezultate, u Mađarskoj ne postoji Senat (gornji dom u češkom parlamentu) i bio je u mogućnosti da izmijeni izborni sistem u svoju korist“, kaže Šidlo za DW.

- To je nešto na čemu mu je Babiš možda zavidio, ali mislim da on sada shvata da tako nešto u Češkoj nije realno. Čak i izmjene izbornog zakona moraju odobriti i donji i gornji dom parlamenta – ne možete to progurati na silu- kaže Šidlo i dodaje: „Babiš je, u tom smislu, mnogo slabija verzija Orbana.“

A što sa savezima sklopljenim s Orbanom?

Pored nacionalne politike, Orbanov poraz mogao bi se odraziti i na širu mrežu savezništava sklopljenih tokom protekle decenije. Andraš Lederer iz mađarskog Helsinškog odbora za ljudska prava ukazuje da je Budimpešta igrala centralnu ulogu u podržavanju istomišljenika njene vlade širom Evrope.

- Orban je svojim saveznicima pomagao politički i finansijski- podsjeća Lederer u izjavi za DW. Ta podrška podrazumijevala je finansiranje think tankova, lobističkih grupa i medijskih inicijativa koje zagovaraju suverenističku viziju Evrope, podsjeća aktivista i dodaje: „Bez Orbana na vlasti, ta mreža će se vjerovatno značajno smanjiti, a možda će čak i nestati.“

Može li se oživjeti Višegradska grupa?

Te posljedice mogle bi se proširiti i na regionalne formate saradnje poput Višegradske grupe. Ta grupa nije bila posebno aktivna otkako je ruska invazija na Ukrajinu na vidjelo iznijela duboke podjele između njenih članica. Poljska i Češka snažno su podržavale Kijev. Mađarska pod Orbanom i Slovačka pod Ficom zauzele su daleko neprijateljskije stavove. Babiš je signalizirao zainteresovanost da se oživi Višegradska grupa i njegova vlada u Pragu već je preduzela korake da unaprijedi odnose sa Bratislavom.

Bez Orbana, međutim, novi mađarski lider gledaće da unaprijedi veze s Briselom, a Poljska je, čini se, nezainteresovana za oživljavanje Višegradske grupe – barem do narednih izbora u toj zemlji.