Kome su sve srpski patrijarsi držali opela: Od kralja do Ljotića i Mladića

Kada se pogleda vijek unazad, srpski patrijarsi su tradicionalno držali opela na sahranama članova kraljevske porodice Karađorđević, istaknutim vojskovođama, crkvenim velikodostojnicima i intelektualcima koji su zadužili srpsku nauku i kulturu. U tih 100 godina bilo je svakojakih primjera, pa se desilo i to da patrijarh održi opelo Dimitirju Ljotiću, ali i majci Milorada Dodika.   Patrijarh Dimitrije bio je na čelu Srpske pravoslavne crkve od 1920. do 1930. godine, a već na koncu prve godine mandata predvodio je opelo na sahrani kralja Petra I Karađorđevića

„Starog kralja“, „kralja Oslobodioca“, „čika Peru“ ispratile su stotine hiljada građana, a svečano opelo je predvodio patrijarh Dimitrije, koji je bio izuzetno blizak s porodicom Krađorđević. Pored toga što je sahranio kralja Petra I, patrijarh Dimitrije je već sljedeće godine (1922) vjenčao kralja Aleksandra I i kraljicu Mariju, a 1923. godine je krstio i unuka kralja Petra, prestolonasljednika Petra II Karađorđevića.

Ispratio srpske vojvode

Vrijeme koje je ovaj patrijarh proveo na čelu SPC podudarilo se sa odlaskom najvećih srpskih vojskovođa iz Prvog svjetskog rata.

Nešto više od pola godine prije kralja, patrijarh Dimitrije je služio opelo na sahrani vojvodi Živojinu Mišiću zajedno sa episkopom Irinejem i mnogobrojnim sveštenstvom. Patrijarh se u govoru zahvalio vojvodi Mišiću na njegovoj ljubavi i požrtvovanju za vjeru i otadžbinu.

Kovčeg sa tijelom Živojina Mišića bio je izložen u velikoj dvorani Oficirskog doma, današnjeg Studentskog kulturnog centra, a sahrani su prisustvovali prestolonasljednik Aleksandar I Karađorđević, članovi kraljevske vlade, predstavnici skupštine, oficirskog kora i glavnog generalštaba, ratni drugovi, delegacije savezničkih zemalja, porodica, sveštenstvo i nekoliko stotina hiljada građana.

Patrijarh je 1926. godine sahranio još jednog vojvodu iz vremena Prvog svjetskog rata – Radomira Putnika i to devet godina poslije njegove smrti u Nici u Francuskoj. Opelo je služio zajedno sa 35 sveštenika.

Smrt je zatekla vojvodu Putnika u Francuskoj 1917. godine, gdje je bio na liječenju i gdje je dočekao vijest o svojoj smjeni. Namera je bila da se njegovo tijelo prenese u Srbiju poslije rata, ali kako se to nikako nije dešavalo pobunili su se preživjeli vojnici i njegovi učenici, koji su tražili da se to što prije organizuje. „Politika” je u maju 1925. na naslovnoj strani objavila izjavu generala Živka Pavlovića koji je rekao da vojvodin kovčeg stoji „u prozoru” crkve i da su nekoliko godina ranije neki francuski generali poručili „Ili ga prenesite u svoju zemlju i sahranite ili dajte da ga mi, Francuzi, sahranimo”.

Odluka o prenosu njegovih posmrtnih ostataka je donijeta 1926. godine i on je na kraju sahranjen u specijalno izgrađenoj grobnici-kapeli na Novom groblju, na kojoj danas stoji natpis: „Vojvodi Putniku zahvalna otadžbina“.

Mnogo skromnije, ali takođe u prisustvu patrijarha Dimitrija i kralja Aleksandra I, sahranjen je vojvoda Stepa Stepanović u Čačku 1929. godine. Opelo su služili patrijarh i episkop žički Jefrem Bojović. Tadašnja štampa je prenijela dirljiv detalj sa sahrane - topovska lafet-kola sa kovčegom u pogrebnoj povorci vukla je njegova stara, tada već slijepa kobila Vila. To je bila kobila koju je vojvoda Stepa spasao od strijeljanja kada je odlazio u penziju, tražeći je na poklon, i koja ga je pratila kroz mnoge bitke.

Sahranjen je na grobnom mjestu koje je sebi obezbijedio za života, a sebi je podigao i spomenik. Suprotno njegovoj volji i porudžbini, kamenorezac je na spomenik urezao bitke u kojima je Stepa Stepanović učestvovao i dodao djelove u obliku topovskih granata.

Ubistvo kralja i misteriozna smrt patrijarha Varnave

Poslije Dimitrija na čelo Srpske pravoslavne crkve 1930. godine dolazi patrijarh Varnava, koji je na tom mjestu bio sve do svoje misteriozne smrti 1937. godine.

Patrijarh Varnava, koji je važio za jednog od bliskih saradnika kralja Aleksandra I Karađorđevića po pitanju jugoslovenskog nacionlizma, služio je opelo kralju ubijenom u Marseju 1934. godine.

Ni tada, ni sada nije bilo neobično da patrijarsi budu prisutni na sahranama crkvenih velikodostojnika, ali u arhivima je ostalo zapisano da je Varnava služio opelo poglavaru Ruske zagranične crkve mitropolitu Antoniju, koja je imala sjedište u Sremskim Karlovcima.

Varnava i Antonije poznavali su se još iz vremena kada je budući patrijarh bio na studijama u Petrogradu, a Antonije cijenjeni teolog. Ovo poznanstvo preraslo je u doživotno poštovanje dvojice vjerskih poglavara, srpski patrijarh je ostao upamćen po podršci ruskoj crkvi u izgnanstvu i i bijeloj emigraciji u Srbiji.

Ljotićeva sahrana u Sloveniji

Varnavu je na čelu SPC 1938. godine naslijedio patrijarh Gavrilo Dožić, koji je dio ratnog perioda proveo u zarobljeništvu u logoru Dahau zajedno sa vladikom Nikolajem Velimirovićem.

Već po dolasku na čelo SPC Gavrilo je uz brojno sveštenstvo držao opelo na sahrani kneza Arsena Karađorđevića, rođenog brata kralja Petra I i oca kneza Pavla. Knez Arsen preminuo je u Parizu 1938. godine. Kako je važio za najodlikovanijeg srpskog oficira, sahranjen je uz najviše vojne i državne počasti.

Međutim, sahrana i opelo po kojem će biti zapamćen je ono održano za Dimitrija Ljotića, vođe organizacije „Zbor“ i saradnika okupatora tokom Drugog svjetskog rata.

Naime, Ljotić je pobjegao iz Srbije u Sloveniju, gdje je formirao jedinice pod komandom generala Koste Mušickog, čiji zadatak je bio da zadaju "završni udarac" partizanima. U aprilu 1945. godine trebalo je da se sastane sa patrijarhom Gavrilom i vladikom Nikolajem Velimirovićem u štabu četničkog vojvode Momčila Đujića u Šempeteru kod Gorice.

Međutim, uoči sastanka je poginuo u saobraćajnoj nesreći kod Ajdovščine. Tijelo je prebačeno u Goricu, gdje je u kripti nekadašnjeg mađarskog grofa opelo služio patrijarh, a govor održao Nikolaj Velimirović.

Ljotićevih posmrtnih ostataka više nema u Gorici, koja se sada nalazi na teritoriji Italije. Prema jednoj verziji grob je prekopan 1947. godine, a Ljotićevi saborci su tijelo odvezli u nepoznatom pravcu. Prema drugoj, kako su pisali mediji, posmrtni ostaci su ležali u grobnici do 1977. i potpisivanja Osimskog sporazuma, kada su ga iskopali i premjestili preživjeli saborci.

Različiti standardi za haške osuđenike

Ratko Mladić nije jedini osuđenik i haški zatvorenik iz Srbije, koji je preminuo tokom izdržavanja kazne, ali je jedini kojem je ukazana čast da mu na sahrani budu patrijarh i vladike.

Kada su u pitanju ratni zločinci iz Srbije, zanimljiva su dva slučaja. Prvi je Milan Babić koji je bio osuđen na 13 godina zatvora, a izvršio je samoubistvo u pritvorskoj jedinici u Hagu.

Patrijarh Pavle je dao dozvolu da Babiću bude služeno opelo iako je izvršio samoubistvo. Opelo su služila četvorica sveštenika, ali ne i patrijarh.

Jedan od najbližih Mladićevih saradnika, Zdravko Tolimir, takođe je preminuo u Hagu služeći kaznu za genocid u Srebrenici. Sahranjen je 2016. godine na Novom bežanijskom groblju, bez ikakvih državnih počasti, bez ijednog predstavnika vlasti, a nema informacija o tome da je opelo služio bilo ko od crkvenih velikodostojnika.

Čast skrajnutom akademiku i prvom srpskom istoričaru umjetnosti

Patrijarh Vikentije II vodio je Srpsku pravoslavnu crkvu u poslijeratnom periodu od 1950. do 1958. godine. Vikentije je često lično predvodio sahrane preostale predratne crkvene elite, ali i članovima čuvenih predratnih porodica.

Među onima koje je Vikentije II sahranio je profesor, protorej-stavrofor i akademik Radoslav Grujić. Grujić je bio jedan od najvećih srpskih teologa i istoričara, koji je poslije Drugog svjetskog rata bio udaljen sa Univerziteta i marginalizovan.

Umro je na Hvaru 1955. godine, a opelo na Novom groblju služio mu je patrijarh zajedno sa deset episkopa. Vrh Srpske pravoslavne crkve mu je na taj način odao najviše crkvene počasti.

Patrijarh German predvodio je SPC od 1958. do 1990. godine. U tom istorijskom periodu Crkva je najviše počasti davala najčešće svojim velikodostojnicima, a German je lično držao opela ne samo za njih, već i za pojedine čuvene predratne Beograđane i profesore Bogoslovskog fakulteta.

Jedan od „civila“ kojem je posebno ukazana čast bio je čuveni srpski istoričar umjetnosti, književnik i dugogodišnji direktor Muzeja kneza Pavla Milan Kašanin, koji je poslije Drugog svjetskog rata živio skrajnut, bez posla i mogućnosti da piše.

Iz prinudne penzije vraćen je 1953. radi osnivanja Galerije fresaka jer je jedini imao kvalifikacije i sposobnosti za to. Na dužnosti se zadržao do 1961. godine dok nije obučio novu generaciju kustosa.

Kašanin je preminuo u Beogradu 1981. godine, a opelu mu je držao patrijarh German.

Opelo srpskim žeteocima

Patrijarh Pavle je tokom svoje dugogodišnje službe na čelu SPC (1990-2009) služio opela za mnoge velikodostojnike i istaknute ličnosti, ali će ostati upamćen po tome što je tokom ratova devedesetih obilazio ratom zahvaćena područja i držao opela stradalim civilima i vojnicima.

Pavle je otišao na Kosovo, gdje je proveo više od tri decenije kao episkop raško-prizrenski, kako bi održao zajedničko opelo za 14 srpskih žetelaca ubijenih 1999. godine u selu Staro Gracko.

Patrijarh Pavle je uz episkopa šumadijskog Savu služio i opelo princu Tomislavu Karađorđeviću 16. jula 2000. godine.

Opelo Amfilohiju pred hiljadama ljudi u jeku koronavirusa

Patrijarh Irinej sahranio je brojne crkvene velikodostojnike, među kojima je bila i sahrana mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija u jeku koronavirusa.

Nedugo poslije Amfilohijeve sahrane i sam patrijarh se zarazio kovidom i preminuo od komplikacija izazvanih infekcijom.

Irinej je tokom vremena provedenog na čelu SPC nastavio tradiciju svojih prethodnika da drži opelo znamenitim Srbima, pa je tako predvodio obred i služio opelo na sahrani akademika Vladete Jerotića 2018. godine na Novom groblju.

Tradicionalno, Irinej je držao opelo i za više članova porodice Karađorđević koji su preminuli u inostranstvu, čiji posmrtni ostaci su prenijeti u Srbiju iz više država.

Porfirije služio opelo Dodikovoj majci i doktoru iz Prijepolja

Aktuelni srpski patrijarh Porfirije našao se u žiži javnosti, pošto je 7. septembra zajedno sa vladikama držao opelo za Ratka Mladića, koji je preminuo u Hagu gdje je služio doživotnu kaznu zatvora za genocid I ratne zločine počinjene u BiH.

Prethodnih godina, Porfirije učestvovao u sahranama i služio opela različitim, manje poznatim linostima. On i brat, protojerej Srđan Perić, držali su opelo za svoju preminulu majku 2023. godine.

U selu Ivanje kod Prijepolja patrijarh je zajedno sa episkopom mileševskim Atanasijem i desetak sveštenika iz Srbije i Crne Gore držao opelo za prijepoljskog doktora Aleksandra Đokovića, koji je široj javnosti bio malo poznat.

Najviša čast ukazana je i Miri Dodik, majci Milorada Dodika, koja je sahranjena kod Laktaša poslije opela koje je služio patrijarh.