Izraelski teretni avion u Beogradu, dok Srbija nastavlja izvoz naoružanja

Od Tel Aviva do Beograda, pa ponovo nazad ka Tel Avivu – to je bila ruta izraelskog teretnog aviona 5. marta, u vrijeme sukoba na Bliskom istoku, pokazala je analiza Radija Slobodna Evropa (RSE) zasnovana na podacima specijalizovanih sajtova za praćenje letova.

Riječ je o avionu namijenjenom za prevoz teškog i potencijalno opasnog tereta, poput naoružanja.

Ipak, nije poznato šta je avion prevozio, dok nadležne institucije o tome ćute.

Ovo, međutim, nije jedini slučaj da je teretni avion privatne izraelske aviokompanije „Challenge Airlines IL“ dolazio u Beograd tokom prethodnih mjesec dana.

Radio Slobodna Evropa je tokom februara i početkom marta zabilježio da su dva teretna aviona ove kompanije obavila najmanje devet letova na relaciji Srbija – Izrael i obrnuto.

Od toga su dva leta evidentirana nakon izbijanja sukoba na Bliskom istoku 28. februara, kada su Sjedinjene Američke Države i Izrael započeli napade na Iran.

Međutim, ministarstva odbrane, vanjskih poslova i trgovine do objave teksta nijesu odgovorila na pitanja RSE o tim letovima niti o tome šta se njima prevozi.

Odgovor nije stigao ni iz izraelske kompanije koja je vlasnik teretnih aviona.

Srbija je, prema instrukcijama predsjednika Aleksandra Vučića, krajem juna 2025. obustavila izvoz naoružanja – u jeku tadašnjeg izraelsko-iranskog sukoba i učestalih optužbi iz Moskve da preko posrednika izvozi municiju u Ukrajinu.

Ipak, prema informacijama koje su Radiju Slobodna Evropa potvrdili izvori iz dvije državne fabrike oružja, izvoz u inostranstvo ponovo je pokrenut u februaru.

Državne institucije, međutim, ne odgovaraju na pitanja RSE kome i šta izvoze, niti pod kojim uslovima.

Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, Srbija je tokom 2025. godine izvezla oružje i municiju u vrijednosti od oko 50 miliona dolara.

To je upola manje nego 2024. godine, kada je izvoz, prema istim podacima, premašio 104 miliona dolara.

Ipak, ti iznosi nijesu konačni.

Precizni podaci nijesu javno dostupni, jer država već nekoliko godina ne objavljuje šta je od naoružanja i vojne opreme izvozila, kome, u kojim količinama i po kojoj cijeni.

Šta kaže beogradski aerodrom?

Beogradski aerodrom „Nikola Tesla“ ne daje detalje o tome šta su prevozili teretni avioni koji su tokom februara i marta letjeli između Beograda i Tel Aviva.

Kompanija „Belgrade Airport“, koja upravlja aerodromom, u kratkom odgovoru za RSE navela je da aviokompanijama omogućava korišćenje aerodromske infrastrukture „u skladu sa međunarodnim i nacionalnim propisima koji regulišu prevoz putnika i različitih vrsta tereta u vazdušnom saobraćaju“.

Ko je angažovao izraelskog privatnog avioprevoznika takođe nije poznato, jer nadležna ministarstva ne odgovaraju na upite RSE.

Izraelski „Challenge Airlines“ sebe opisuje kao aviokompaniju specijalizovanu za prevoz „vanstandardnog tereta“.

Prema podacima sa njihovog zvaničnog sajta, kompanija posjeduje tri teretna aviona marke „Boeing“.

Navodi se da pruža redovne usluge između Tel Aviva i evropskih zemalja, kao i prema Sjedinjenim Američkim Državama, preko aerodroma u Liježu u Belgiji.

Kompanija ističe i da posjeduje različite bezbjednosne licence za kargo aviosaobraćaj koje izdaju Evropska unija, Sjedinjene Američke Države, Kina i druge države. Takođe navode da su obučeni za transport različite robe – od hrane, preko eksploziva i ljekova, do velikih mašina.

Od izbijanja sukoba na Bliskom istoku krajem februara veliki dio međunarodnog vazdušnog saobraćaja prema tom regionu je obustavljen, a promet robe značajno smanjen.

„Challenge Airlines“, međutim, nastavlja da leti ka Izraelu i obavlja kargo usluge.

Belgijski mediji su još u novembru 2024. izvijestili da je ova aviokompanija podnijela žalbe na savezne i regionalne uredbe Belgije koje ograničavaju transport oružja i vojne opreme prema Izraelu.

Prema tim navodima, kompanija je tada negirala da transportuje oružje, tvrdeći da u Izrael dostavlja humanitarnu pomoć i hranu.

Šta se dešava na Bliskom istoku?

Sjedinjene Američke Države i Izrael započeli su 28. februara vazdušne napade na Iran. U tim napadima ubijen je iranski vrhovni vjerski vođa Ali Hamnei, kao i više visokih zvaničnika, dok su pogođeni brojni ciljevi širom zemlje.

Teheran je uzvratio lansiranjem dronova i balističkih projektila prema Izraelu i arapskim državama Persijskog zaliva u kojima SAD imaju vojne baze, što je izazvalo strah od širenja sukoba.

Na meti su se našli Ujedinjeni Arapski Emirati, Kuvajt, Katar i Bahrein.

Avion sletao i u junu 2025.

Radio Slobodna Evropa pratio je letove dva teretna aviona kompanije „Challenge Airlines“, sa registarskim oznakama 4X-IAJ i 4X-ICK, koji su dolazili na beogradski aerodrom.

Jedan od njih, avion 4X-ICK, sletio je u Beograd i u junu 2025. godine – u vrijeme uvođenja embarga na izvoz naoružanja.

Predsjednik Srbije tada je odbio da odgovori na pitanja o tom avionu, uz ocjenu da mu „ne pada na pamet da kaže šta je uzletjelo, a šta sletjelo“.

Podaci sajta FlightRadar pokazuju istoriju letova tog aviona tokom posljednjih godinu dana. Osim Beograda, avion je u tom periodu letio i prema drugim evropskim gradovima i Sjedinjenim Američkim Državama.

U Izraelu mu je, pored aerodroma u Tel Avivu, odredište bio i vojni aerodrom Nevatim, nedaleko od Berševe, na jugu države.

Sjedinjene Države su najveći izvoznici oružja Izraelu, a vrijednost tih isporuka mjeri se milijardama dolara. Oko dvije trećine izraelskog uvoza oružja dolazi iz SAD.

Istovremeno, prema priznanju predsjednika Srbije Aleksandra Vučića, isporuke municije iz Srbije ubrzane su od oktobra 2023. godine.

Tada je Izrael napadnut od strane Hamasa, palestinske organizacije koju Sjedinjene Američke Države i Evropska unija smatraju terorističkom.

Nakon toga Izrael je pokrenuo kopnenu ofanzivu na Pojas Gaze, što je dovelo do velikog broja civilnih žrtava, razaranja gradova i teške humanitarne krize.

Ujedinjene nacije optužile su Izrael za ozbiljna kršenja ljudskih prava i ratne zločine.

I prije nego što su vlasti u Beogradu priznale da su isporuke oružja Izraelu ubrzane, međunarodni timovi istraživačkih novinara objavili su da je izvoz oružja iz Srbije u Izrael povećan čak 30 puta od oktobra 2023. godine.

Zbog toga je predsjednik Vučić bio izložen kritikama dijela opozicije i javnosti u Srbiji, uz ocjene da je time stao na stranu izraelskih vlasti.

Nakon izraelskih napada na Iran u junu 2025. godine, Vučić je izjavio da su mu obje države „prijateljske“, dok je Ministarstvo odbrane saopštilo da je izvoz naoružanja i vojne opreme, prema njegovim instrukcijama, obustavljen.

Vojni analitičar Aleksandar Radić ocjenjuje da je čitava jedna grana industrije tada zaustavljena bez jasnog pravnog osnova.

- Čitava jedna grana industrije je zaustavljena, od juna pa nadalje, bez pravnog utemeljenja, zato što se tako nekome hoće, zato što je vođena konfuzna spoljna politika - navodi Radić.

Dodaje i da za taj „embargo“, osim saopštenja Ministarstva odbrane i predsjednikovih izjava, nije objavljen zvanični dokument koji bi, na primjer, usvojila Vlada Srbije i pravno ga obrazložila.

Radnici u fabrikama oružja kažu da se izvoz nastavio

Iako država ne potvrđuje da je moratorijum na izvoz ukinut, zaposleni u dvije državne fabrike oružja u Srbiji rekli su za RSE da je izvoz ponovo pokrenut.

Navode da im je u februaru 2026. stigao dopis da se, nakon osam mjeseci zabrane, izvoz u inostranstvo nastavlja.

- Do sindikata je došla informacija od rukovodstva da je država odobrila jedan dio izvoza vojnog naoružanja - rekao je za RSE Aleksandar Tadić, predsjednik sindikata u fabrici „Zastava oružje“ iz Kragujevca.

- Ne znamo zvanično ko su kupci ni iz kojih zemalja, ali ovo je prvi i dobar korak za fabriku, jer se našla u teškoj situaciji zbog te zabrane izvoza - dodaje on.

Ističe i da su isporuke sportskog lovačkog oružja, koje se takođe proizvodi u toj fabrici u centralnoj Srbiji, odavno krenule prema Sjedinjenim Američkim Državama, koje su među ključnim partnerima za te pošiljke.

Rukovodstvo „Zastava oružja“ nije odgovorilo na pitanja o izvozu.

Slične informacije stigle su i do radnika fabrike „Prvi partizan“ u Užicu.

- Dobili smo informaciju prije oko mjesec dana da je krenuo izvoz. Nemamo pojma ni gdje ni šta ide - rekao je za RSE jedan od članova sindikata „Sloga“ u toj fabrici, pod uslovom anonimnosti.

Ni rukovodstvo te fabrike nije potvrdilo ovu informaciju.

Odgovori nijesu stigli ni iz drugih državnih kompanija koje čine Odbrambenu industriju Srbije, dok Ministarstvo odbrane takođe nije odgovorilo na pitanja da li je izvoz nastavljen i pod kojim uslovima.

Tajni podaci o izvozu oružja

Prema zakonu, dozvole za izvoz oružja i vojne opreme izdaje Ministarstvo za unutrašnju i spoljnu trgovinu.

Za to je potrebna saglasnost ministarstava vanjskih poslova, unutrašnjih poslova i odbrane, kao i Bezbjednosno-informativne agencije.

Potrebna je i potvrda krajnjeg korisnika (End User), ovjerena od strane nadležnog organa države u koju se roba izvozi.

Prilikom izdavanja dozvole vodi se računa da izvoz ne krši međunarodne sankcije, da ne ugrožava poštovanje ljudskih prava u zemlji krajnjeg odredišta i da ne doprinosi izbijanju ili nastavku oružanih sukoba.

Nakon izjave predsjednika o zabrani izvoza u junu 2025, Ministarstvo odbrane saopštilo je da će izvoznicima biti potrebna i saglasnost Savjeta za nacionalnu bezbjednost.

U tom tijelu su, između ostalih, predsjednik Srbije, premijer, ministar odbrane i ministar unutrašnjih poslova.

Vojni analitičar Aleksandar Radić smatra da to pokazuje da je odluka u suštini centralizovana.

Mislim da je potpuno jasno da se odluka svodi na jednog čovjeka. Jer, prema zakonu, jedino predsjednik do sada nije bio prepoznat u mehanizmu odlučivanja kome se daju dozvole za izvoz oružja - ocjenjuje Radić.

Precizni podaci o tome šta Srbija izvozi i uvozi od naoružanja i vojne opreme nijesu javno dostupni.

Ministarstvo unutrašnje i spoljne trgovine posljednjih godina na svom sajtu ne objavljuje godišnje izvještaje o izdatim dozvolama za izvoz.

Prema posljednjim dostupnim podacima, među značajnim uvoznicima oružja iz Srbije bile su zalivske države – Ujedinjeni Arapski Emirati, Saudijska Arabija i Bahrein.

Vojni analitičar Aleksandar Radić te zemlje opisuje kao „nove partnere“ u trgovini oružjem.

Prema njegovim riječima, poslovi sa zemljama Zaliva naglo su porasli nakon dolaska Srpske napredne stranke na vlast 2012. i 2013. godine, kada su te države postale među glavnim kupcima oružja iz Srbije.

Radić smatra da bi potencijalni izvoz iz Srbije prema regionu Bliskog istoka u ovom trenutku bio u skladu sa politikom vlasti u Izraelu, u kojoj zvanični Beograd vidi partnera.

On podsjeća i da je Srbija u jesen 2025. predstavila raketni artiljerijski sistem PULS, koji je uvezen iz Izraela.

Istovremeno naglašava da Srbija, poštujući međunarodne sankcije, ne izvozi oružje u Iran.

Radio Slobodna Evropa je od početka sukoba na Bliskom istoku u oktobru 2023. godine, pozivajući se na zakon o slobodnom pristupu informacijama od javnog značaja, više puta tražio podatke o dozvolama za uvoz i izvoz oružja prema Izraelu.

Ti podaci nijesu dostavljeni.

Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, među državama Bliskog istoka u koje je Srbija tokom 2025. izvozila oružje i municiju bili su Izrael, Bahrein i Saudijska Arabija.

U Bahrein je te godine izvezeno naoružanje i municija u vrijednosti od oko 250 hiljada dolara, u Saudijsku Arabiju pošiljke su premašile 100 hiljada dolara, dok je u Izrael izvoz bio veći od 1,3 miliona dolara.

Ipak, ni ti podaci ne predstavljaju konačne iznose, jer obuhvataju samo dio ukupnog izvoza oružja.