Francuski mediji: Bijes mladih potresa Balkan od Albanije do Srbije

Mobilisani već dvije godine, mladi Srbi odlučili su da marširaju do Beograda uoči izbora u nedjelju, 25. oktobra, dok se u Albaniji zahtjevi studenata i srednjoškolaca pridružuju nezapamćenom talasu protesta protiv lokalnih projekata porodice američkog predsjednika Donalda Trampa, prenio je francuski portal Medijapar.

Samo nekoliko dana prije vanrednih izbora, zakazanih za nedjelju, 25. oktobra, srpski studenti nastavili su duge marševe širom zemlje. Nekoliko povorki okupiće se u četvrtak, 22. oktobra, u Beogradu, gdje će biti održan završni skup Studentske liste, piše Medijapar.

Portal navodi da lista namjerava da sruši „omraženi režim Aleksandra Vučića“.

Od tragičnog urušavanja betonske nadstrešnice na željezničkoj stanici u Novom Sadu, 1. novembra 2024. godine, studenti su predvodili proteste.

I Albanija od kraja maja doživljava nezapamćen talas protesta protiv planova da se zaštićena priobalna područja ustupe porodici Tramp, koja želi da tamo izgradi luksuzni turistički kompleks.

Mladi su oduvijek bili veoma prisutni na svakodnevnim demonstracijama ove „Flamingo revolucije“, ali pokret, koji je gubio zamah, dobio je novu dimenziju kada su se studenti i srednjoškolci masovno mobilisali prošle sedmice.

Ponekad se tvrdi da je generacija Z apatična i nesklona kolektivnom djelovanju. Na Balkanu, gdje se nastavlja beskonačni egzodus, smatralo se da mladi samo sanjaju o emigraciji u bogate zemlje zapadne Evrope, Kanadu, Australiju ili čak egzotičnije destinacije.

Ipak, region nikada ranije nije svjedočio tako velikim protestnim pokretima, koje pokreću odlučnost i radikalizam mladih.

„Srpska studentska omladina ima dugu tradiciju protesta“

Portal navodi da studentska omladina u Srbiji ima dugu tradiciju protesta, od „Srpskog maja '68“, kojim je osuđena birokratizacija tada vladajućeg Saveza komunista, do velikih demonstracija protiv Slobodana Miloševića tokom zime 1996–1997. godine.

- U atomizovanom društvu studenti i dalje imaju prednost jer imaju svoja uporišta, a to su fakulteti koje su okupirali više od godinu- rekao je sociolog Perica Ivić, prenosi Medijapar.

Ti fakulteti postali su intenzivni centri debate. Univerzitetski plenumi odlučivali su o svakom koraku mobilizacije, osmišljavajući efikasan oblik neposredne demokratije. Međutim, srpski studenti odvažili su se da izađu iz svojih uobičajenih uporišta i angažuju se sa javnošću, organizujući duge marševe i biciklističke skupove, kao i pokrećući kampanje poput „Student u svakom selu“, prenosi francuski portal u opširnom tekstu.

Iako je pristup visokom obrazovanju sve rasprostranjeniji, status studenta i dalje nosi određeni prestiž u Srbiji, a gotovo svako ima studenta u porodici ili bliskom okruženju. Direktan glas studenata zato bi mogao da razbije monopol medija koje kontroliše režim.

Dok su „demokratske“ opozicione stranke, bilo liberalne ili socijaldemokratske, izgubile kredibilitet zbog svog iskustva na vlasti tokom 2000-ih, studenti su direktno ušli u političku arenu, predstavljajući listu otvorenu za različite ličnosti iz civilnog društva.

Slično tome, u Albaniji je konzervativna Demokratska partija gotovo podjednako snažno odbačena kao i socijalisti premijera Edija Rame, koji su na vlasti od 2013. godine.

Na izborima manje stranke nikada nijesu uspjele da uzdrmaju klijentelistički i korumpirani dvopartijski sistem koji oblikuje albanski politički život od pada staljinističkog režima 1991. godine, piše Medijapar.

„Ulazak mladih u političku arenu poljuljao je kruti sistem“

Upravo je ulazak mladih u političku arenu, kao i angažovanje dijaspore, čiji su pripadnici pozvani da se vrate i protestuju u svojoj zemlji, uzdrmao taj kruti sistem.

Albanija je, poput Srbije, zemlja koja bilježi pad broja stanovnika, a prvi odlaze mladi, posebno oni sa diplomama ili stručnim vještinama koje mogu ponuditi na inostranom tržištu rada – od zdravstvenih radnika do građevinskih stručnjaka. Ovaj egzodus stalna je tema protesta.

- Okupiramo naše univerzitetske zgrade jer ne želimo da emigriramo- poručili su srpski studenti.

Ipak, oblici emigracije su se promijenili. Tokom 2010-ih čitave porodice odlazile su s namjerom da trajno započnu novi život u zemlji domaćinu.

Danas je mobilnost mnogo fleksibilnija. Mladi na Balkanu odrasli su u zemljama u kojima liberalizacija evropskog viznog režima omogućava putovanja. Kosovo je posljednje dobilo tu mogućnost, 2024. godine.

Mladi se opredjeljuju za niskotarifne avio-kompanije koje povezuju balkanske gradove sa Njemačkom, Italijom ili skandinavskim zemljama, ponekad za svega nekoliko eura, pod uslovom da se karte rezervišu unaprijed.

Mnogi su studirali u inostranstvu, a neki koriste prednosti rada na daljinu kako bi naizmjenično živjeli u inostranstvu i u svojoj zemlji. Dok je prethodna generacija često odlazila gubeći svaku nadu da će dočekati promjene u svojoj zemlji, današnja omladina odlučna je da postane pokretač transformacije, ocjenjuje francuski portal.

Društveni protestni pokreti na Balkanu dugo su se pozivali na Evropsku uniju, povezanu sa obećanjem demokratije i poštovanja vladavine prava. Međutim, generacija koja danas protestuje odrasla je u zemljama sa zvaničnim statusom kandidata za članstvo u EU – Srbiji, koji je priznat 2012, i Albaniji, kojoj je dodijeljen 2014. godine – ali bez iskustva da se taj proces zaista ostvaruje.

Beskonačno čekanje potamnilo je evropske nade, posebno otkako se čini da je Unija odustala od svojih demokratskih zahtjeva i otvoreno podržava lidere koje demonstranti sada osuđuju, i to u ime „regionalne stabilnosti“, ocjenjuje Medijapar.

Iako je više puta izjavio da neće podnijeti ostavku, Edi Rama nastavlja da tvrdi da će biti „garant“ evropskih integracija Albanije.

Predsjednicu Evropske komisije Ursulu fon der Lajen dočekao je 30. septembra u Tirani transparent postavljen ispred kancelarije premijera, s kojim je trebalo da se sastane. Na transparentu je pisalo: „Ne u Evropskoj uniji sa Ramom!“

Kritike su manje usmjerene na samu EU, a više na njenu saradnju sa lokalnim liderima. Ipak, Unija je izgubila veliki dio ugleda jer se čini da balkanske zemlje posmatra prvenstveno kao rezervoar radne snage i prirodnih resursa. Među njima su litijum u Srbiji, voda iz rijeka širom Balkana i turističke atrakcije albanske obale.

Zahtjevi za poštovanje vladavine prava, odbacivanje korupcije i borba za zaštitu zajedničkih dobara – poput prirodnih parkova u Albaniji, prava na studiranje u pristojnim uslovima i prava na život u zdravoj sredini – ne bi trebalo da prikriju duboku političku heterogenost protestnih pokreta. Te razlike će, kako se očekuje, postati vidljivije, posebno ukoliko Studentska lista u Srbiji osvoji većinu u narednom parlamentu.

Međutim, srpski sociolog Ivica Mladenović podsjeća da se aktuelne mobilizacije, osim želje za odbranom zajedničkih dobara, razvijaju i u zapadnim zemljama koje u velikoj mjeri zavise od stranih investicija, navodi Medijapar.

Medijapar je francuski nezavisni, neprofitni istraživački portal koji je 2008. godine osnovao Edvi Plenel, nekadašnji glavni urednik lista Mond.