Prvih četrdeset godina Arsa: Istorija jednog kulturnog otpora

Za Portal analitika piše: Milorad Popović

Časopis Ars, kao i neki drugi, pamtljivi, izuzetni kulturni projekti u nas, gotovo bez izuzetka bili su tek znakovi u nizu diskontinuiteta: od najstarijih srednjovjekovnih hronika do vremena romantizma, te (post)modernog fragmetisanja „velikih narativa“. Ars je nastao sredinom osamdesetih godina 20. stoljeća, u vrijeme kad se još, istina, nejasno, naslućivala „velika promjena“. 

Vrijeme velikih promjena

Zapravo, mali je broj savremenika komunizma – onih koji su u tom ideološkom poretku stasali ili su rođeni u titoističkoj Jugoslaviji – shvatio da se velika zvijer, koja je s Istoka nahrupila u pola Evrope, nekako umorila, izgubila mladalački polet i šarm. Tako su u potonjim godinama titoizma: nekad zavodljive ideje o bratstvu i jednakosti ljudi i naroda, i kad bi ih izgovorili neki pametni marksisti, obrazovani izvršni sekretari CK SK, djelovale nekako izlizano, kao opšte mjesto, ili neko izvinjenje.

Cetinje je u vrijeme pokretanja Arsa imalo već sedamdesetogodišnji period provincijalizacije, tačnije marginalizacije, koje je u grubim političkim crtama imalo dvije faze. Nakon propasti male operetne kraljevine, čiji su vladari bili i pjesnici, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca su nekadašnju crnogorsku prijestonicu pretvorili u administrativni centar jedne od provincija, tzv. županija, banovina. 

Potom je Cetinje, poslije Drugog svjetskog rata i pobjede socijalističke revolucije, deset godina bilo glavni grad SR Crne Gore, dok je novi „crveni gospodar“, predsjednik Vlade SR Crne Gore, Blažo Jovanović, za kojega vele da je svojom neposrednošću i patetičnim gestovima, volio imitirati kralja Nikolu, sredinom pedesetih godina, odlučio da se politički i administrativni centar republike preseli u Titograd, grad na pet rijeka, u neposrednoj blizini Blažovog rodnog sela.

Cetinje, koje je prije Drugog svjetskog rata imalo jednu električnu centralu, iz 1910. godine, instaliranu za svečanost proglašenja „kraljevstva otprva“ i nekoliko zanatskih radnji, postalo je - poslije gubitka političkog značenja – industrijski grad. Pero Sinanović, praški inženjer, poput Markesovog Melkijadesa, koji je pravio led, formira elektroindustriju Obod, i konstruiše prvi frižider u Jugoslaviji! 

Tako je komunistički režim, kao svi revolucionarni pokreti, bio namjerio potpuno dokrajčiti pritajenu pijemonsku nostalgiju i dekadenciju, pa su Višu pedagošku školu – iz koje se kasnije formirao filozofski fakultet –s Cetinja preselili u Nikšić (!), a članove redakcije časopisa za književnost Stvaranje, te Istorijski institut, preselili u novi glavni grad republike. Tako je u nepunih deset godina Cetinje dobilo novi imidž, i nove stanovnike: činovnike i kulturnjake zamijenili su, inženjeri, tehničari, i proleterski trudbenici, dojučerašnji seljaci „iz četiri nahije“. 

Iz provincijske zavjetrine

Istina, nakon preseljenja glavnog grada socijalističke republike u Titograd, na Cetinju su ostale nacionalne kulturne insittucije: biblioteka, muzeji, arhiv, koji su tavoriliu provincijskoj zavjetrini. U tom periodu najživlji kulturni topos bivše prijestonice bio je bioskop, smješten u nekadašnjoj svečanoj sali crnogorskog parlamenta, u Vladinom domu. Iz miljea kulturne letargije i beznačajnosti, naizgled niotkud, pojavila se ambiciozna grupa mladih pisaca i kulturtregera, sa ambicijom i strašću koju ponekad nosi mladost, i nešto modernijim obrazovanjem i senzibilitetom.

Najprije smo se okupili u Književnoj omladini Cetinja, ali format socijalističke književne omladine, dijela republičke organizacije, ubrzo se pokazao nedovoljnim, neadekvatnim za naše ambicije. Onda smo, po ugledu na Književnu opštinu Vršac, koju je osnovao Petru Krdu, formirali Književnu opštinu Cetinja (KOC). 

Inicijalni krug KOC-a bili su mladići različitih vokacija i obrazovanja: pored članova redakcije Ars, aktivni su još bili i Sreten Vujović, pisac, Sreten Zeković, filozof, Miodrag Iličković, pravnik, Branislav Borozan, istoričar umjetnosti, Žarko Popović, arhitekta. Ovako raznolike likove, osim mladalačkih ideja, u jednu ruku okupila je i prikrivena nostalgija, koja se prenosila na nove generacije familija „starih zelenaša“,stradalih u vrijeme aneksije Crne Gore Srbiji, kao dio pokreta otpora surovo ugušenog dvadesetih godina.

Frontmen grupe mladih cetinjskih kulturnih stvaralaca i entuzijasta bio je Slavko Perović, sekretar Muzeja, opštinski tužilac, direktor nacionalnog arhiva, član Gradskog komiteta SK, igrač u folklornom društvu, voditelj takmičenja Prvi glas Cetinja… Pisao je i poeziju. Perović je imao onu rijetku prirođenu vrstu zavodljivosti i strasti masovika, kao neki rok pjevači ili političari-populisti, kastrovskog tipa. 

Riječju, u Peroviću je svega bilo previše: da bi ostao postojan i predvidljiv. Stoga je upravo on imao presudnu ulogu u formiranju KOC-a – kao što će nakon desetak godina S. Perović umnogome biti uzrok propasti političke stranke LSCG – koji je između književnih programa i časopisa imao i druge aktivnosti: organizovao je likovne izložbe, rezidencije za pisce i prikazivanje filmske klasike, koju smo iznajmljivali iz beogradske Kinoteke.

Jednako važan koliko i Perović – pogotovo u pokretanju časopisa Ars –bio je Mladen Lompar, u to vrijeme afirmisani pjesnik, istoričar umjetnosti, koji je od ostalih članova Predsjedništva KOC-a i urednika časopisa Ars bio stariji desetak godina. Mladen je svojom boemskom pojavom i specifičnim cetinjskim šarmom, bio i integrativna, pomirljiva figura, između koleričnih montenegrinskih karaktera, pogotovo u vrijeme unutrašnjih koncepcijskih rasprava i političkog pritiska vlasti prema KOC-u. Upravo u tim kriznim trenucima, iako fizički najkrhkiji, pokazivao je hladnokrvnu pribranost i nepopustljivost prema Partijskim komesarima, bez uobičajene ovdašnje patetike, s humorom gradskogmangupa. 

Borislav Cimeša i Krsto Mijanović su upotpunjavali ovaj redakcijski mozaik karaktera i ambicija. Boro Cimeša je uvijek bio vrijedan, akribičan i povjerljiv, a Krsto Mijanović, jedini Nikšićanin u redakciji, jednako darovit toliko koliko i lijen, s oštrim i tačnim okom. Njegovo djelovanjeu redakciji Arsa, onoliko koliko je učestvovao, bilo je zapaženo, katkad dragocjeno.

Kako je nastao Ars

Ideja pokretanja časopisa Ars u stvari je bila najvažniji, najkreativniji segment našeg ambicioznog plana zamišljenog da u mogućoj mjeri unesemo novi stvaralački duh, lišen naslijeđenih kompleksa niže vrijednosti, pogotovo prema Crnogorcima, koji su u Beogradu napravili neku karijeru, kulturnu ili političku. 

Naravno, taj mladalački projekat se finansijski, prije svega, ne bimogao razvijati bez podrške jedne manjinske partijske frakcije, koju su predvodili Veljko Milatović, Vukašin Mićunović i Marko Špadijer. Tako su u samo dvije godine, u organizaciji KOC-a, na Cetinju predstavili: Tomaž Šalamun, Aleš Debeljak, Drago Jančar, Andrej Inkret, Slavko Mihalić, Vesna Krmpotić, Ante Stamać, Nikola Milićević, Velimir Visković, Tonko Maroević, Goran Babić, Abdulah Sidran, Rajko Petrov Nogo, Marko Vešović, Oskar Davičo, Borislav Pekić, David Albahari, Raša Livada, Vidosav Stevanović, Stevan Raičković, Danilo Kiš, Mirko Kovač, Bogomil Đuzel, Lilijan Dirjan, Radovan Pavlovski, Mateja Mateski... 

Mladen, kojega smo izabrali za glavnog urednika, bio je i istoričar umjetnosti, u likovno-grafičkoj sferi najedukovaniji od nas. On je zamolio Bogdana Kršića, svoga profesora, „najvećeg srpskog majstora dizajna i oblikovanja knjiga“, da osmisli grafičko rješenje za Ars. 

Tako je premijerni broj časopisa, koji je publikovan u avgustu 1986. godine, sadržajem i dizajnom izazvao pažnju čitalačke publike i izvan Crne Gore, koja je bila navikla na stereotipne književne publikacije, manje-više socrealističke estetike. Ars je u prvom broju objavio tekstove i prijevode Borislava Pekića, Oskara Daviča, Tomaža Šalamuna, Alena Ginzberga, Vlada Gotovca, Rudi Šeliga, Nede Mirande Blažević, Vojislava Despotova, Voja Šindolića…

Na udaru partije

No, prva serija Arsa nije bila dugog vijeka. Već početkom 1988. godine, nakon što je KOC objavio polemičku knjigu Sava Brkovića, Etnogenezofobija, rukovodstvo Književne opštine Cetinja i redakcija Arsa su se našli na udaru Partije, zbog crnogorskog nacionalizma. Jer, osmjelili smo se objaviti polemiku starog revolucionara, komunističkog narodnog heroja, u kojoj je osporio zvaničnu partijsku Đilasovu teoriju, o etničkom srpskom porijeklu Crnogoraca, objavljenu prvog maja 1945. godine, u beogradskoj Borbi. (Uredništvo Arsa i čelnici KOC-a, bili su i prije Brkovićeve polemičke knjige na meti Partije i Udbe, zbog naših kontakata sa disidentskim krugovima iz Zagreba, Beograda i Ljubljane. Posebno nam je zamjereno što je Ars prvi u SFRJ objavljivio poeziju Vlada Gotovca, kojemu su bili zabranjeni javni nastupi i publikovanje, čak i poezije).

Čelnici KOC-a i uredništvo Arsa su na zajedničkom zasijedanju kolektivnog Predsjedništva SR Crne Gore i Predsjedništva CK SK Crne Gore, jednoglasno optuženi za crnogorski nacionalizam. Tako je smijenjeno rukovodstvo Književne opštine Cetinja i raspuštena redakcija Arsa. (Izabrana je nova redakcija s glavnim urednikom Vojislavom Gledićem, amaterskim pjesnikom i astronomom, koja je, u drugačijem formatu, objavila – sa istim logom – samo jedan broj časopisa.) Partijske komisije su Slavka Perovića smijenile iz Gradskog komiteta SK, a ostale članove partije kaznili su disciplinski, ukorom pred isključenjem, opomenom, itd.

Sudbine različitih i suprotstavljenih aktera u političkim sistemima i državama koje propadaju neočekivano se ukrštaju, na bizarne načine: titoistička vlast u Titogradu, koja je smijenila redakciju Arsa, poslije nepunu godinu dana, i sama je morala podnijeti ostavke pred masovnim velikosrpskim pokretom u Antibirokratskoj revoliciji. I mi, iz tog malog cetinjskog disidentskog kruga – smatrajući ih manjim zlom od nove ratnohuškaške i otvoreno anticrnogorske politike – branili smo elementarna ljudska prava Titovih sljedbenika, od novog režima, sastavljenog uglavnom od komunističkih omladinaca, koji su paktirali s infombirovcima i neočetnicima. 

Od raspada Jugoslavije do obnove Arsa

Članovi KOC-a i redakcije Arsa su početkom devedesetih godina bili angažovani u antiratnim, indipendističkim kulturnim organizacijama, esnafskim udruženjima i političkim strankama – Slavko Perović je postao predsjednik i neprikosnoveni liderLiberalnog saveza, najveće antiratne, indipendističke stranke – ili su pobjegli u emigraciju, zbog kaznenog progona i pokušaja fizičkih likvidacija. 

Nakon velikih političkih promjena krajem 1997. godine, koje je uzrokovalo odvajanje Mila Đukanovića, predsjednika Vlade Crne Gore, od velikosrpske politike Slobodana Miloševića, i ja sam se, poslije šest godina izbivanja iz zemlje, vratio na Cetinje. S Mladenom Lomparom sam se dogovorio da obnovimo Ars, i da u redakciju uključimo u međuvremenu stasalemlade pisce, modernih poetika, koji su radikalno raskinuli s nasljeđem epske poezije, srpskog romantizma, i (soc)realizma. Tako su u redakciju obnovljenog Arsa 1998. godine, pored Mladena Lompara, koji je ostao glavni urednik i mene – potpisivao sam se i kao izdavač – pozvaniPavle Goranović, Balša Brković, Ognjen Spahić i Andrej Nikolaidis. 

Nova generacija, novi dometi časopisa

U gotovo tri decenije druge serije Arsa, bilo je izvjesnih tenzija, povezanih s karakterom i profesionalnim izazovima i ambicijama članova redakcije. Tako da se redakcija, koja je ustanovila drugu seriju, ubrzo prepolovila: ostali smo Lompar, Goranović i ja, i u narednih 25 godina prodefilovalo je još dvadesetak članova uredništva. Među njima je bilo i nekoliko urednika izvan Crne Gore: Božo Koprivica, koji je živio u Beogradu i Ljiljana Boričić-Dufgran, predsjednica švedskog PEN centra. Od ovog broja će član redakcije biti Miljenko Jergović, urednik prošlog broja Arsa, u kojemu su bili samo prilozi s njegovog Ajfelovog mosta.

U međuvremenu, nakon 1998. godine, Ars se etablirao kao jedan od referentnih književnih časopisa, i izvan uskih crnogorskih međa. Na Sarajevskom sajmu knjiga dobili smo nagradu za najbolji časopis u regionu, a bili smo uvršteni i u projekat srednjoevropskih časopisa Revija u reviji, razmjene recentne literature iz trinaest država: osim Arsa i publikacije iz Litvanije, Estonije, Latvije, Ukrajine, Poljske, Češke, Slovačke, Mađarske, Austrije, Njemačke, Slovenije, Hrvatske. Tako se neprestanoširio krug saradnika: pisaca, esejista, prevodilaca, izdavača, a onda se ponovo dogodila velika (pret)politička promjena 2020. godine. 

Na udaru iste nacionalističke politike

Ars, i njegov izdavač, Otvoreni kulturni formu (OKF), opet su na udaru iste one nacionalističke politike koja je inaugurisana Antibirokratskom revolucijom 1989. godine. Razlika između AB revolucije 1989. i tzv. Moleban revolucije 2020, iliti litija,više je simbolička: u prvoj su dominirale petokrake zvijezde i slike Slobodana Miloševića, a u drugoj krstovi, ikone, portreti Amfilohija Radovića. 

Zato su i sadašnji kleronacionalisti na vlasti, kao nekadašnji komunisti-unitaristi i staljinisti, udruženi s kriptočetnicima, jednako rigidni prema svakoj vrsti modernosti, te crnogorskoj kulturnoj i nacionalnoj posebnosti. Dakle, prema onim kulturnim i ideološkim postulatima na kojima je stvoren naš časopis. Stoga je opstanak Arsa poslije 2020. godine, koji se finansirao od sredstava odobrenih na konkursu Ministarstva kulture, ponovo doveden u pitanje.

Elem, u proteklih šest godina nekoliko puta je izgledalo da ćemo morati obustaviti produkciju Arsa. Ali jednom nam je pomogao Glavni grad Podgorica, na inicijativu Ivana Vukovića, gradonačelnika, drugi put jedan biznismen. No, bez stalnog finansijskog izvora izgledalo je da je Ars konačno završio svoju misiju i onda je sekretar za kulturu Cetinja, Željko Vušurović, predložio gradonačelniku Prijestonice, Nikoli Đuraškoviću, da Centar za kulturu postane suizdavač Arsa.

Saradnja s cetinjskim Centrom za kulturu dala je priliku Arsu da preživi, štou našim okolnostima ima posebno značenje. Jer, u crnogorskoj kulturi, pogotovo u sferi književnosti, sve traje kratko: književni časopisi pokrenuti u doba komunizma su se odavno ugasili, ili su izgubili svaku književnu relevantnost. Ars je i u tom smislu sui generis, ali pitanje njegove budućnosti je neizvjesno. Istina, sama smjena generacija – Mladen Lompar je umro 2017. godine – prevaziđena je bez velikih tenzija. 

U redakciju smo u međuvremenu uključili pisce, esejiste, dramaturge, istoričare umjetnosti, mlađe i srednje generacije, koji će, vjerujem, nastaviti koncepcijski kontinuitet. (Ja sam planirao da za godinu-dvije mjesto glavnog urednika prepustim nekom mlađem članu redakcije).

No, glavna nepoznanica je ponovo (pret)političke naravi: ponovo se vraćamo na sâm početak. Možemo li se oduprijeti vanjskom pritisku onih političkih struktura,danas dominantnih u Crnoj Gori,kojima je malotiražni Ars, više simbolički – istina, i s elektronskim izdanjem – i dalje trn u oku. Drugi problem je nezaustavljivo demografsko osipanje – posebno je masovan odlazak mladih ljudi – politička i kulturna provincijalizacija Cetinja, u kojemu se, i pored Zakona o prijestonici, fakulteta za književnost i tri akademije umjetnosti, kulturni život svodi uglavnom na rijetke pozorišne premijere u Zetskom domu, promocije djela vezanih za folklor i kulturnu baštinu, uz dominantne estradne i scenske sadržaje, po Juventalovoj izreci: „Hljeba i igara.“. 

Kad su u pitanju kulturne i obrazovne ustanove s nacionalnim prefiksom situacija je još sumornija. Na čelu nacionalnih institucija kulture biraju kadrove vladajućih stranaka i SPC-a: ignorante, ljude bez iskustva i stručnih referenci, dok daroviti studenti, u ovdašnjim akademijama umjetnosti poslije završenih studija, i zbog nemogućnosti da se zaposle i profesionalno napreduju, mahom odlaze sa Cetinja. 

U tom ozračju odvija se i recentni književni život: od deset članova sadašnje redakcije Arsa samo dvojica stanuju na Cetinju. Jer, u Njegoševom gradu, danas egzistira manje književnih stvaralaca nego u vrijeme knjaza Nikole, prije 150 godina.

Nova nužda rađa nove sile

Ipak, nije primjereno da se prigodni tekst povodom čestrdeset godina Arsa završi komemorativno, čak i kad bi ovaj jubilarni broj bio posljednji. (Upravo jubilarni broj, u kojemu su prilozi, pored domaćih autora, i najznačajnijih savremenih pisaca na štokavskim jezicima – Jergović, Basara, Aćin, Lovrenović, Mlakić, Šehić, Kazaz, Demirović, Burić, Slovenac Boris A. Novak… – svjedoči da Ars nije izgubio svoju značenje i reputaciju).

Elem, Ars je u prvih četrdeset godina postojanja, nominalno izlazio u četiri države: SFRJ, SRJ, SiCG, CG. Samo ova činjenica rječito svjedoči da Ars, za našu sredinu, ima jedinstveno značenje: barem onoliko koliko reprezentativne kulturne publikacije, s dva ili tri puta dužom tradicijom, imaju u nekim stabilnijim i razvijenijim nacionalnim kulturama. 

Riječju, raison d`etre Arsa, u stvari je neodvojiv od tog famoznog njegoševskog depresivnog optimizma: „Nova nužda rađa nove sile.“