Od Oluje do Bugojna, i nazad

Početak avgusta na Balkanu već decenijama ima svoju unapred napisanu dramaturgiju. U Hrvatskoj se obilježava godišnjica Oluje, vojno-policijske operacije kojom je Hrvatska uspostavila kontrolu nad cijelom svojom državnom teritorijom. U Srbiji počinje višednevno prebrojavanje žrtava, optužbi i istorijskih nepravdi, kao i bolno podsjećanje na stotine hiljada hrvatskih Srba protjeranih u toj akciji. 

Sa obije strane ponovo se podižu zastave, bude stare emocije i učvršćuju nacionalni narativi. Ovog puta, međutim, gotovo istovremeno stigla je i vijest iz Bosne i Hercegovine – pokušaj da tokom boravka Aleksandra Vučića u okolini Bugojna grupa ljudi iz Republike Srpske, koristeći vozila MUP-a RS i druge logističke resurse, uđe na teritoriju Federacije BiH mimo procedura i izazove incident čije razmjere i planirani efekti danas još nisu do kraja jasni.

Na prvi pogled, Oluja i Bugojno nemaju nikakve veze. U stvarnosti, povezuje ih ista politika koja uporno odbija da nauči lekciju iz sopstvenih poraza.

Istorija pamti jednu Bugojansku grupu. Leta 1972. devetnaest pripadnika Hrvatskog revolucionarnog bratstva ilegalno je ušlo u tadašnju Jugoslaviju sa namjerom da podigne ustanak. Na kraju, petnaestorica su poginula, a četvorica uhapšena; trojica su potom pogubljena po presudi suda. 

Pedeset četiri godine kasnije, region je dočekao neku novu bugojansku epizodu. Ne emigrantske ekstremiste u američkim uniformama, već ljude povezane sa institucijama Republike Srpske, u konvoju vozila, u političkoj režiji koja previše podsjeća na već viđene scenarije organizovanja “podrške” predsjedniku Srbije, i uklanjanja eventualnih transparenata i ljudi koji bi mogli da naruše idiličnu sliku.

Posle Banjske, posle Tivta, sada Bugojno. Scenario se mijenja samo u detaljima. Režija ostaje ista. I ovoga puta, baš kao i prethodna dva, izvedba je zakazala. Ostaje samo pitanje kakve bi bile posledice da nije.

Jer, Aleksandar Vučić danas više nema ni vojsku kojom je na prostorima drugih republika raspolagao balkanski kasapin Milošević, ni međunarodne okolnosti iz devedesetih. Nema mogućnost da mijenja granice silom. Ostalo mu je jedino da proizvodi krize, podiže tenzije i dokazuje Zapadu da bez njega nema mira na Balkanu. Najprije zapali političku vatru, a zatim se ponudi kao jedini vatrogasac.

To je mehanizam koji region prepoznaje već godinama. To je, najzad, mehanizam koji su prepoznali i Evropa i svijet, pa je prethodni vatrogasac-piroman završio u Hagu.

Iako bi se očekivalo da takav obrazac odavno bude napušten, Vučić ne odustaje. Koja god forma bila, suština ostaje ista – stalno održavanje osjećaja da su Srbi svuda ugroženi, da im neko otima samo njihov jezik, crkvu, istoriju, identitet ili pravo da odlučuju o državama u kojima žive. Bez tog osjećaja ugroženosti teško bi opstala politika koja više nema ozbiljan razvojni, evropski ili ekonomski projekat.

Upravo zato se godišnjica Oluje u Srbiji nikada ne posmatra kao prilika za ozbiljno preispitivanje politike koja joj je prethodila. Kao da je istorija počela 4. avgusta 1995. godine.

A nije.

Oluji su prethodile godine velikosrpske politike, balvan revolucija, etnička čišćenja, razaranja gradova, odbijanje međunarodnih planova koji su garantovali široku autonomiju, uvjerenje da su granice tamo gdje žive Srbi ili gde se nalaze srpska groblja. Oluji je, najzad, prethodio i Ustav Srbije kojim je prvi put federacija stavljena ad-akta, kao neki švedski sto s kojeg će Srbija uzeti samo ono šta joj odgovara; kao i upad Srbije u platni promet federacije – prije bilo koje separatističke aktivnosti bilo koje druge republike. 

Hrvatska, naravno, snosi odgovornost za zločine počinjene nad srpskim civilima tokom i nakon Oluje i to nije ni moralno ni pravno sporno. Pitanje je samo da li su svi ti zločini odgovarajuće kažnjeni, i ako nisu, kada će biti. Ali isto tako nije sporno da je egzodus krajiških Srba bio završni čin politike koja ih je godinama ubjeđivala da je moguće dobiti rat protiv čitavog svijeta.

I ta politika, budimo pošteni, nije od juče, nije ni Vučićev ni Miloševićev izum. Još davne 1928, vođa “prečanskih Srba” u kraljevini Jugoslaviji, Svetozar Pribićević, primijetio je: “Beograd koristi Srbe u Hrvatskoj za svoje napade na Zagreb. Drži ih na lancu i tjera ih da reže, laju, napadaju... A na kraju ih, radi vlastitih interesa, šutiraju kao kakvog jadnog psa i ostavljaju ih bez doma i ičega”.

Malo je istorijskih dijagnoza koje su tako dobro ostarile.

U tom dugom periodu manipulacija i zloupotreba, račun su, kao i uvijek, plaćali obični ljudi. Oni koji su ostali bez kuća, grobova predaka i života kakav su poznavali. Oni koji su ostali bez života, ili nekog dijela tijela. Tako i u Oluji, koja nije poslednja, ali jeste poslednja tako radikalna slika te pogubne politike.

I trideset jednu godinu kasnije, međutim, ista ta ideologija, od mnogih ponovo bezrezervno podržana, pojavljuje se pod drugim imenima. Nekada je to bila Velika Srbija. Potom “svi Srbi u jednoj državi”. Danas je “srpski svet”, “integralno srpstvo” ili neka nova politička kovanica koja treba da zvuči manje opasno. Ali cilj ostaje isti – da Srbi u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori ili na Kosovu svoju političku sudbinu vezuju prije svega za Beograd, a ne za države u kojima žive. Da se spase što više od te alave velikodržavne ambicije, kada su već Srbi iz Hrvatske izgubljeni u Oluji.

Zato Milorad Dodik, kome je u BiH sudski zabranjeno političko djelovanje, ili Milan Knežević, jedan od političkih klovnova crnogorske scene, ili predstavnici kosovske “Srpske liste”, nisu saveznici Aleksandra Vučića samo zbog ličnih interesa. Oni su lokalni izvođači iste politike koja ne želi stabilne susjede, već trajno otvorena pitanja. Uravnotežena i jedinstvena Bosna i Hercegovina nije korisna takvoj politici. Suverena i nezavisna, evropska Crna Gora još manje. A mirno i pomireno Kosovo, bez mitskih elemenata iz (pre)daleke prošlosti - najmanje.

Sve to jeste dio iste matrice: osporiti posebnost susjeda, kako bi se lakše opravdalo pravo na političko tutorstvo nad njima. Uz političke pritiske, ekonomske ucjene, pa i policijske i bezbjednosne provokacije, stalno verbalno nametanje odgovornosti i krivice tih susjeda i normalizovanje ideje da oni treba da brane srpski, a ne sopstveni interes, neodoljivo podsjeća na akcije koje je prema drugim članicama tad već disfunkcionalne jugoslovenske federacije (i retoriku u svojoj) primjenjivala mašinerija Balkanskog kasapina.

Stoga, nije slučajno što Aleksandar Vučić u gotovo svakom obraćanju više govori o crkvi nego o ekonomiji, više o istoriji nego o budućnosti, više o nacionalnim ranama nego o životnom standardu. Prošlost je jedini prostor u kojem njegova politika još može da glumi snagu. U sadašnjosti Srbija zaostaje za državama koje je do juče gledala sa visine, dok iz nje mladi ljudi, i ne samo oni, ali u ogromnoj većini visokoobrazovani, odlaze brže nego ikada, što je možda i najstrašniji srpski egzodus.

Hipnotičko ponavljanje mantre o regionalnom liderstvu i “ekonomskom tigru” suočava se svakodnevno sa realnošću. Prosječnom čovjeku dovoljno je da ode na kratko u inostranstvo da utvrdi koliko su šuplje bajke kojima mu se ispira mozak 24 sata dnevno. 

Najveća tragedija Srbije, dakle, nije u tome što vlast odbija da nauči lekcije iz devedesetih. Političke elite rijetko uče iz sopstvenih grešaka. Mnogo je opasnije što uporno pokušavaju da ubijede čitavo društvo da nikakvih grešaka nije ni bilo. I da su, u stvari, za sve što se dogodilo krivi neki drugi, ljubomorni na istoriju, porijeklo, veličinu i ljudski i religijski kvalitet srpstva.

Zato se ponavljaju iste rečenice, iste parole i isti neprijatelji. Mijenjaju se samo mjesta događaja. Nekad su to krupne istorijske drame – od pada Kosova, do pada Knina. Nekad, opet, relativno bizarne i zrelom čovjeku teško razumljive situacije, poput Tivta ili Bugojna. Kao da istorija ne služi da bi se iz nje nešto naučilo, već da bi se iz nje neprekidno proizvodili novi sukobi.

Neke politike propadnu kada dožive poraz. Ova opstaje upravo zahvaljujući porazima. Od njih pravi mitove, od mitova novu politiku, a od nove politike nove poraze. U tom začaranom krugu Srbija se već predugo vrti od Oluje do Bugojna. I nazad.