Kompleks Crne Gore

Već više od decenije međudržavni odnosi Srbije i Crne Gore mogu se opisati različitim epitetima, ali nijedan od njih nije – “dobrosusedski”. Dok je u prvoj deceniji posle obnove crnogorske nezavisnosti takav privid još postojao, u drugoj su skinute ne samo diplomatske već i civilizacijske rukavice.

Za razliku od predefinisanih “recitacija” političara sa obe strane granične linije, kojima pojam “dobrosusedski” najčešće služi za podizanje rejtinga i pokazivanje pred evropskim partnerima, u praksi, u realnom životu, odnosi između Beograda i Podgorice opterećeni su različitim tumačenjima “prava”, istorijom, pohlepom i nerazumevanjem.

I kada god odnosi Srbije i Crne Gore uđu u novu fazu zategnutosti, u javnom prostoru gotovo refleksno traži se neposredan povod koji bi trebalo da objasni krizu. Nekada je to referendum iz 2006. godine, nekada Zakon o slobodi vjeroispovjesti, nekad “priznanje Kosova”, nekada izbori u Nikšiću, nekada diplomatski incidenti, nekada zabrane ulaska u državu… 

Ali povod i uzrok nisu isto.

Države retko ulaze u sukobe zbog jednog događaja. Sukobi izbijaju onda kada jedan događaj ogoli ono što se godinama uporno pokušava sakriti.

I tu se, u stvari, nalazi suštinski problem, koji traje duže od svih tih događaja zajedno.

Da je reč samo o izolovanim incidentima ili sitnim trenutnim nesporazumima, odnosi dve države bi se već odavno stabilizovali, a niz epizoda bi vremenom izgubio političku težinu. Ali, epizode se menjaju, dok matrica ostaje ista već decenijama.

Ta matrica je jednostavna: Crna Gora se formalno priznaje kao država, ali se suštinski ne priznaje kao politički i identitetski zaokružen subjekt.

Vuče to, naravno, svoj istorijski kontekst. Ništa od tog nerazumevanja nije “od juče”, samo se povremeno aktuelizuje, a po oprobanom receptu istorija “prilagodi” željenom rezultatu u sadašnjosti. 

I nigde se to ne vidi jasnije nego u odnosu prema crnogorskoj naciji.

U javnom diskursu uporno se ponavlja isti skup teza: da su Crnogorci “zapravo Srbi”, koji su se pod nekakvim spoljnim ili ideološkim uticajem preobratili u “montenegrine”, “milogorce”, “monteustaše”… Tu osnovnu tvrdnju prate stavovi da je crnogorski jezik veštačka konstrukcija (“ukradeni srpski”) – uz paralelno ignorisanje činjenice kako je nastao zajednički jezik većine Južnih Slovena; onda dolazi da je crnogorska kultura derivat (i shodno “vlasništvo”) srpske, a da je crnogorska istorija tek regionalna fusnota. 

Ono što bi u normalnim odnosima bilo marginalna ideološka pozicija bizarnih političkih ekstremista, izolovanih od ogromne većine matičnog naroda, u ovom slučaju se ciklično pojavljuje kao politički i medijski mainstream.

I tu se otvara ključna pukotina.

Jer ako ne priznaješ identitet, onda ni suverenitet ne može biti potpun.

Zato se Crna Gora u delu srpske javnosti ne posmatra kao sused, nego kao “privremeno odvojeni deo”. A iz te perspektive svaka odluka Podgorice koja nije usklađena sa Beogradom postaje – izdaja.

Odatle i stalno vraćanje na istu rečenicu: “mi smo im sve dali, a oni nas izdaju”. Jer u tom kontekstu, Crna Gora nema pravo na sopstveni interes i sopstveni put. Interes integralnog srpstva – računajući i sve njegove zablude - mora da bude na prvom mestu. A pozicija Crne Gore baš onakva kakvom ju je nacionalističko i ratnohuškačko ludilo Balkanskog kasapina krajem osamdesetih definisalo: kao siguran četvrti glas u Predsedništvu SFRJ.

To nije politika. Ni razum. Ni realna bliskost. To je emocionalni okvir jedne trajne frustracije.

U tom okviru, politička samostalnost Crne Gore ne tumači se kao normalno stanje međunarodnog poretka, već kao moralni poremećaj istorije koji treba stalno objašnjavati, korigovati ili relativizovati. I u pogodnom momentu poništiti.

Drugi sloj tog obrasca je kriminalizacija.

U delu političkog i medijskog diskursa u Srbiji, Crnogorci se ne pojavljuju samo kao politički protivnici, već kao kolektiv koji se sistematski povezuje sa kriminalom, švercom ili bezbednosnim devijacijama. Čak i kada nije izrečeno direktno, ton je prepoznatljiv: sumnja je kolektivna, a ne individualna.

To je trenutak u kojem politička kritika prestaje da bude politika i postaje stereotip.

Stereotip se održava i kroz kroz narative o “besplatnom studiranju” i “zauzetim direktorskim mestima”, kao da odgovornost za eventualne privilegije ne snosi država koja ih je omogućila. Paradoks je potpun: Srbija decenijama tvrdi da je “Crnogorac samo geografska odrednica”, a potom upravo Crnogorcima spočitava posledice sopstvene politike.

Treći sloj je identitetska hijerarhija.

U tom poretku Srbija se posmatra kao istorijski centar (čiji je istorijski centar, opet, ignorisanjem činjenica malo pomeren ka jugu, ali to je posebna priča), a Crna Gora kao izvedeni oblik iste priče. Otuda stalni sporovi oko jezika, crkve, istorije i državnih simbola. Ne zato što su različita tumačenja prošlosti neuobičajena, nego zato što se osporava pravo Crne Gore da uopšte ima sopstveno tumačenje.

U tom kontekstu treba posmatrati i ulogu Srpske pravoslavne crkve.

U javnim istupima pojedinih najviših velikodostojnika SPC tokom prethodnih decenija, crnogorski nacionalni identitet često je osporavan na najvulgarniji način ili tumačen kao istorijska devijacija unutar šireg srpskog korpusa. Posledica takvog diskursa nije samo teološka ili institucionalna. Ona je društvena: stvara se utisak da je identitet vernika legitimniji ako se uklapa u jedan nacionalni obrazac.

I to je možda najosetljivija tačka čitave priče.

Jer identitet koji mora da se pravda – prestaje da bude ravnopravan.

Zato današnje diplomatske tenzije, uključujući i poslednju salvu optužbi nakon događaja u Tivtu, nisu uzrok nego posledica. Samo najvidljiviji sloj dubljeg neslaganja koje traje već dvadeset godina.

U međuvremenu, region ulazi u fazu u kojoj se razlike između Srbije i Crne Gore više ne mere samo političkim stavovima, nego i istorijskim i društvenim smerovima.

Crna Gora je u završnoj fazi pristupnih pregovora sa Evropskom unijom i objektivno najbliža članstvu. Srbija, sa druge strane, već duže vreme stoji zaglavljena u procesu koji je formalno otvoren, ali politički neizvestan i ukočen.

Ta razlika nije tehnička. Ona je politička i simbolička.

Jer u regionu u kojem se evropski put godinama predstavlja kao zajednički horizont, sve češće postaje jasno da horizont više nije isti. I da su jedni na tom putu zbog evropskih vrednosti i sopstvenog interesa, a drugi zbog evropskih pretpristupnih fondova i interesa treće sile kojoj su potrebna “zadnja vrata”.

Zbog toga pitanje Crne Gore nije samo pitanje spoljne politike Srbije. Ono je i pitanje unutrašnje političke logike – načina na koji se definiše sopstveni odnos prema regionu, prema Evropi i prema ideji da susedne države nisu istorijske fusnote, nego političke realnosti.

I tu dolazimo do najvažnije tačke.

Što se Crna Gora više približava Evropskoj uniji, a Srbija ostaje u stanju strateške neodlučnosti, tenzije neće slabiti. Naprotiv, verovatno će rasti.

Ne zato što se odnosi pogoršavaju iz dana u dan, nego zato što postaje sve teže održavati narativ u kojem je uspeh Crne Gore objašnjiv bez preispitivanja sopstvenih političkih pretpostavki.

A dok god se Crna Gora u delu srpske javnosti bude posmatrala kao “odmetnuti deo”, svaki novi eksces — bio on diplomatski, medijski ili simbolički — biće samo dodatna potvrda da problem nikada nije bio u pojedinačnim incidentima, već u odbijanju da se prihvati kao ravnopravna susedna država, narod i samostalni identitet.