Popovi i učitelji

Ima tome petnaestak godina i više kada je na državnoj televiziji Srbije srpski istoričar Slobodan Marković ispričao zanimljivu priču o jednom engleskom putopiscu, zaboravio sam mu ime, koji je prolazio kroz Balkan i u tri navrata prolazio kroz jedno te isto selo na tromeđi današnje Śeverne Makedonije, Bugarske i Srbije. Na njegovo iznenađenje stanovnici tog sela svaki put su se nacionalno različito izjašnjavali: jednom kao Bugari, jednom kao Srbi i jednom kao Grci. Znatiželjan da sazna što su razlozi različitog nacionalnog izjašnjavanja dobio je odgovor od lokalnog učitelja, koji mu je objasnio da su se seljaci u selu nacionalno izjašnjavali u zavisnosti od toga ko im je bio pop, a ko učitelj. Pod njihovim uticajem i njihovim promovisanjem sopstvene nacionalnosti i sami seljeci su mijenjali svoj nacionalni identitet.

Neđe u isto vrijeme (13.11.2012) pojavio se u beogradskom Danasu tekst „Deliberalizacijom do istine“, u kojem autor piše: „Pseudoteorije o krvi, religiji i poreklu iznedrile su atmosferu nesigurnosti za sve drugačije, ne samo na relaciji različitih nacija, već i unutar iste ... Uzmimo za početak poreklo srpske nacije. U potpunosti je jasno da svaki 'Srbin' predstavlja kombinaciju nekih od raznih nasleđa: slovenskog, ilirskog, keltskog, grčkog, dačanskog, tračanskog, turskog itd... generalno gledajući, ne postoje nepromenljive karakteristike nacije, stvaraju se preduslovi za njeno svesno menjanje delovanjem građana. I zaista nacija se najčešće svesno menja, ali, nažalost, ne opštom građanskom raspravom, već delovanjem političkih elita koje u tome imaju izvestan interes“.

POJAVA SRPSTVA U CRNOJ GORI

Tekst je kompletno zanimljiv i nadasve naučno utemeljen, ja sam samo izvukao dijelove interesantne za poentu koju hoću da naglasim. Namjera mi je da se pozabavim otkuda srpski nacionalni identitet na području države čije stanovništvo sredinom X stoljeća, u De Administrando Imperio, Konstantin Porfirogenit, vizantijski car, naziva Dukljanima, a koja je nastala prije nego su Srbi stvorili svoju prvu srdnjovjekovnu državu i čiji stanovnici većinom vijekovima nijesu napuštali njenu teritoriju. Posebno ne do kraja XIX stoljeća.

Srpstvo kao narodonosna samoidentifikacija stanovništva na području današnje Crne Gore postepeno počinje tek početkom 18. stoljeća! Ono je šireno od crnogorskih mitropolita, najprije kao ideologija i svijest da Osmansko carstvo koje tada počinje da slabi, treba da zamijeni jedno pravoslavno slovensko carstvo. Smatrali su obnovu „Dušanovog carstva“ kao najpodesnije u teritorijalnom smislu. Crnogorski svještenici su vrlo malo znali o „Dušanovom carstvu“, koje je trajalo samo od 1346 – 1355. godine, pa su ga prostrli do Karlobaga i Virovitice na zapadu i na śeveru do Budima! Plan da se obnovi samo država Crnojevića, koja će biti okružena Osmanskim carstvom, nije bila dovoljno atraktivna da diže narod na oružje, jer problem sa Osmanskim carstvom na Balkanu tako ne bi bio riješen. A o Bodinovom carstvu, em nijesu znali, a i da su znali - ono nije bilo pravoslavno!

Međutim, to srpstvo iz crkvenih krugova se primilo samo u vjerskom smislu, među narodom je prevashodno dominantan bio plemenski identitet i, u opštem smislu, crnogorski ili brdski. Čak je i Sv. Petar Cetinjski u više navrata pokazivao potpunu nezainteresovanost za događaje u Srbiji pod Otomanskim carstvom. Srpski istoričar A. Luburić, u svojoj knjizi „Dokumenti I - II“, Beograd 1938 -40, piše: „Kada je Karađorđe 1809. otpočeo svoju veliku ofanzivu na sve strane i sam pošao na Novi Sandžak, da bi se sastao sa desnim krilom i Hercegovcima, s levim sa svojim plemenom Klimentima i ostalim plemenima u brdima i skadarskoj Malesiji, trebao je vladika Petar da sa Crnogorcima i Brđanima pođe u susret Karađorđu... Ali je vladika Petar sve ove planove i velike Karađorđeve uspehe pretvorio u neuspehe. On je te godine sprečio Crnogorce i Brđane da uzmu ma kakvog učešća u borbama protiv Turaka, pa čak šta više o tome je obavestio i skadarskog vezira“.

POSRBLJAVANJE NJEGOŠA

Nema sumnje da je mladi Njegoš identitetski utemeljen kao Crnogorac, inače ne bi sa 16 godina, u odgovoru svom učitelju Simi Milutinoviću, napisao u Golubici (1843/44, 5, 18-22) „...No kršna i siromašna Crna Gora ne haje ni za Nemanje, ni za Murate, pa ni za Bonaparte; svi oni biše pa i preminuše, i mač svoj o Crnogorce đekoji opitaše, pa nestaše ...“, poistovjećujući Nemanjiće sa ostalim okupatorima Crne Gore. Njegovo „Ogledalo srpsko“ je izvorno naslovljeno kao „Ogledalo gorsko“. Njega je kasnije preimenovao S. M. Sarajlija prilikom štampanja. To koindicira sa time da je tek od kraja treće decenije 19. stoljeća, od 1827. i dolaska na Cetinje Sima Milutinovića „srpstvo“ počelo označavati pripadništvo Srpskom carstvu, tzv. crkvenom „srpskom obredu“, „srpskoj vjeri“, „srpskom pravoslavlju“... U to vrijeme se štampa Srpski bukvar radi učenja mladeži crkovnomu i graždanskomu čitanju (1836) i Srpska gramatika (1838) Dimitrija Milakovića, Njegoševog sekretara. Docnije on piše školske programe i postaje školski nadzornik. Vojvođanin Milan Kostić (1840-1880), kao rektor Cetinjske bogoslovije, postao je (1870) član odbora Ujedinjene srpske omladine na Cetinju.

Po Ustavu za propagandu Knjaževine Srbije, Njegošu je dodijeljena novčana pomoć od 1.000 dukata godišnje, a Matija Ban, zadužen za saradnju s Njegošem, izvještava 1848. g. Iliju Garašanina, tvorca čuvenog Načertanija (1844.g), „Vladika na sve pristao, ne znajući što mi radimo“. Njegoš u pismu Iliji Garašaninu 2. 5. 1848. g. piše: „Ako je iđe ikoga, nas evo. Ako li nema nikoga ja ne mogu ništa no stiđeti se što sam vi brat. Sad ili ikad, nikad ako ne sad“, što govori da Njegoš nije potpuno vjerovao u „oslobođenje južnoslovenskijeh naroda“ po Načertaniju, što bi značilo poistovjećivanje svih još neoslobođenih južnoslovenskih i ostalih naroda sa jednim narodom.

UDAR NA VELIKOSRPSKI PROJEKAT

Kao najveći udar na velikosrpski projekat smatralo se razdvajanje duhovne i svjetovne vlasti u Crnoj Gori. Milan Piroćanac, bivši ministar inostranih poslova u Garašaninovoj vladi 1867. je stigao na Cetinje kao pomoć knjazu Nikoli u sekretarskim poslovima. U svom izvještaju I. Garašaninu o mogućnosti prisajedinjenja Crne Gore Velikoj Srbiji, Piroćanac kaže: „U političkom pogledu sa tačke interesa celokupnog srpstva ova je promena ustanova države u Crnoj Gori vrlo štetna. Mnogo bi lakše bilo teokratnu Crnu Goru velikoj srpskoj državi, koja se obrazovati ima, prisajediniti, nego današnje Knjaževstvo, u kome dinastični interesi veliko mesto zauzimlju“.

Knjaz Danilo, preko veza svoje supruge Darinke, Srpkinje iz tršćanske familije, pokušava uspostaviti bliže veze sa Francuskom. U svom poznatom pismu londonskom Tajmsu iz 30. septembra 1856. godine knjaz Danilo nedvosmisleno piše o Crnogorcima, crnogorskom narodu i crnogorskoj naciji kao posve autentičnoj kategoriji, ne pominjući nikakvo srpstvo i ne vezujući ga za crnogorsku nacionalnost. On traži od velikih sila da crnogorska nacija dobije izlaz na more, koji joj istorijski pripada. „Evropske Sile slabo ili jedva da uopšte i znaju za ovaj narod iz planina. Kraljevi se nisu brinuli da nezavisnost ove nacije bude priznata i da ona uđe u veliku porodicu evropskih država“ – piše u pismu knjaza Danila.

Knjaz Danilo, da bi izbjegao sukobe sa tradicionalno snažnim uticajem duhovne vlasti, za mitropolita postavlja Nikanora Ivanovića, iz okoline Zadra, pod uticajem supruge Darinke, inače tada igumana Cetinjskog manastira, koji je prvi uveo (1856) proslavljanje kulta Save Nemanjića u cetinjskoj osnovnoj školi; Nikanor je to učinio 15 godina pošto je srpski knez Mihailo izdao naredbu (1841) da se u Srbiji proslavlja Sv. Sava kao školski patron. Isti Nikanor Ivanović je bio dio zavjerenika koji su izvršili atentat na knajza Danila 12. avgusta 1860. godine u Kotoru.

LAZA KOSTIĆ U POVJERLJIVOJ MISIJI

Nikola I Petrović Njegoš se zanosio megalomanskom idejom da on, poput Vitoria Emanuela u Italiji, bude ujedinitelj južnoslovenskih pravoslavnih naroda. Slao je u Knjaževinu, odnosno Kraljevinu Srbiju, pa i u Rusiju, na srednje i više obrazovanje mnoge mladiće iz Crne Gore, koji su skoro svi, bez izuzetka, postajali njegovi ogorčeni neprijatelji, pa time i neprijatelji Crne Gore i crnogorskog naroda. Iz BiH, Hrvatske i Vojvodine, pa dijelom i iz Srbije dovodio je ne baš učene Srbe i postavljao ih za učitelje, nastavnike, profesore, nadzornike, novinare, urednike, niže i više činovnike, sekretare, savjetnike, vojvode, serdare, pa i ministre. Srpski književnici su bili česti gosti na Cetinju: Laza Kostić, Sima Matavulj, Jovan Jovanović – Zmaj i drugi. Vuk Stefanović – Karadžić u vrijeme vladavine Nikole I sedam puta je dolazio u Crnu Goru, a pet puta prije toga u vrijeme Njegoševo i knjaza Danila. Srpski oficiri i podoficiri podučavali su crnogorsku vojsku i crnogorske vojne starješine. Srbi izvan Crne Gore su pomogli u velikoj mjeri razvoju prosvjete, novinarstva, književnosti i drugih djelatnosti u Crnoj Gori, ali su i učinili mnogo u utemeljenju srpstva, utemeljenju velikosrpske ideje, podilazeći Crnogorcima kao „načistijim Srbima“, nazivajući Crnu Goru „srpskom Spartom“ i sl. Laza Kostić je proveo u Crnoj Gori sedam godina u povjerljivoj misiji Svetozara Miletića, sa ciljem propagande ideje o ujedinjenju u veliku srpsku državu. Nikola je čak dozvolio da se na Cetinju 1870. g. osnuje tajno velikosrpsko prevratničko društvo koje su činili Srbi iz regiona i dijelom crnogorski glavari.

SAN O MORSKOJ OBALI

Iako je Rus P. A. Rovinski, koji je u Crnoj Gori proveo 27 godina, za Crnogorce govorio: „Imenom Srbin označavaju pravoslavnoga, a zatim navode imena plemena“ (Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti, II/1, Peterburg, 1897, 621), iako putopisac Jozef Holiček (1853-1929), Čeh, piše 1877. godine: „Pitaš li ga za vjeru, Crnogorac će odgovoriti da je Srbin; pitaš li ga za narodnost, odgovoriće da je Crnogorac“ (Cerna Gora, Praha, 1876), iako je francuski pukovnik L. K. Viale de Somijer, koji je od 1807. do 1813. godine boravio u Crnoj Gori i 1820. godine objavio rad „Istorijsko i političko putovanje u Crnu Goru“, pisao da se Srbi kao nacion marginalno pominju u Crnoj Gori, veliki broj građana Crne Gore su postali žrtve politike koju Jovan Cvijić, poznati srpski naučnik, definiše riječima „...jedna misao i jedna volja ovladala je svim članovima srpskog naroda, da mu njegova državna teritorija dopre do morske obale i jadranskih pristaništa“ (Jovan Cvijić, Govori i članci, I, Beograd 1921., 208).

Da smo najveći ponavljači pokazuje to da nam danas popovi crkve druge države „produhovljuju“ nacionalno građane Crne Gore, ratovi devedesetih godina su nam donijeli veliki broj izbjeglica, od kojih su mnogi „obogatili“ crnogorsko školstvo i unijeli u obrazovanje ideologiju koja ih je i dovela kao izbjeglice u Crnu Goru, tako da za nas teško da važi sintagma Viktora Igoa da u selu učitelji pale svijetlo, a popovi gase. Kod nas veliki broj učitelja i popova samo gase svijetlo i donose nam mrkli mrak.