HRA predložila izmjene Zakona o unutrašnjim poslovima: Pravičan postupak za utvrđivanje bezbjednosnih smetnji

Akcija za ljudska prava (HRA) je danas predložila poslanicima, Vladi i Delegaciji EU konkretne izmjene i dopune Zakona o unutrašnjim poslovima, koje bi obezbjedile da se postupak utvrđivanja bezbjednosnih smetnji sprovodi u elementarno pravičnom postupku – u kome službenik ili kandidat u odnosu na koga su smetnje istaknute ima pravo da bude upoznat sa razlozima za smetnje i da iznese svoje argumente prije nego što se smetnje u odnosu na njega utvrde.

Smetnje bi, kako je saopšteno iz HRA, utvrđivala Komisija, koja bi ulivala povjerenje u njenu objektivnost, jer bi njeni članovi osim članova iz MUP-a uključivali i osobe od integriteta izvan Vlade. To je, kako ističu u toj organizaciji, suština predloženih izmjena.

HRA je ove predloge iznijela imajući u vidu da su se vlast i opozicija, potpisivanjem Sporazuma o prevazilaženju parlamentarne krize 7. jula 2026, dogovorile da se Zakon o unutrašnjim poslovima i Zakon o Agenciji za nacionalnu bezbjednost izmijene do 31. jula 2026. godine.

- Iako taj dogovor nažalost nije predvidio i javnu raspravu, u nastojanju da doprinesemo opštem interesu poštovanja ljudskih prava na bezbjednost, na rad, na privatnost i na pravičnost postupka u kome se ta prava ostvaruju, dostavili smo naš predlog izmjena zakona svim poslanicima i poslanicama, ministrima pravde i unutrašnjih poslova, predsjedniku Vlade, kao i šefu Delegacije Evropske unije u Crnoj Gori, zahvaljujući kome je i došlo do preliminarnog dogovora o izmjenama zakona - navedeno je u saopštenju HRA.

Cilj predloženih izmjena je, kako se ističe, da se institut provjere bezbjednosnih smetnji uskladi sa Ustavom, standardima Evropske konvencije o ljudskim pravima, Evropskom poveljom o osnovnim pravima i praksom Evropskog suda pravde.

Predlog sadrži sljedeće izmjene:

Amandman 1 (član 128 – postupak i sastav Komisije): Uvode se osnovna procesna načela – zakonitost, jednakost stranaka, kontradiktornost, srazmjernost, obrazloženost odluke i pravo na djelotvornu odbranu. Komisija za provjeru bezbjednosnih smetnji proširuje se sa pet na sedam članova i postaje mješovita: umjesto isključivo policijskih službenika, u nju ulaze i sudija u penziji kojeg na osnovu javnog poziva predlaže Sudski savjet, advokat kojeg predlaže Advokatska komora, univerzitetski profesor prava ili predstavnik civilnog društva koji se bavi zaštitom ljudskih prava, kojeg predlaže nadležni skupštinski odbor, kao i predstavnik Zaštitnika ljudskih prava i sloboda. Mandat članova produžava se na pet godina, uz zabranu proizvoljnog razrješenja prije isteka mandata.

Ključna promjena u pravima kandidata odnosi se na obavezu obavještavanja o razlozima utvrđene bezbjednosne smetnje. Umjesto važećeg rješenja, prema kojem se kandidat obavještava isključivo o postojanju bezbjednosne smetnje, bez obaveze da mu se saopšte razlozi na osnovu kojih je ona utvrđena, što je Zaštitnik ljudskih prava i osnovnih sloboda već tri puta ocijenio kao neustavno, predlaže se rješenje prema kojem će kandidat biti obaviješten o postojanju bezbjednosne smetnje uz navođenje razloga na kojima se odluka zasniva.

Uvodi se i pravo žalbe, kao i redovan nadzor Odbora za bezbjednost i odbranu nad radom Komisije.

Vraća se prethodno rješenje zakona u pogledu mišljenja Agencije za nacionalnu bezbjednost. Zadržava se rok od 90 dana za dostavu mišljenja, a kao posljedica propuštanja tog roka vraća se pravna fikcija da se, ako ANB ne dostavi mišljenje u ostavljenom roku, smatra da ne postoji bezbjednosna smetnja.

Amandman 2 (novi član 128a – uvodi se rok zastarjelosti): Bezbjednosna smetnja se, po pravilu, ne može zasnivati na događajima starijim od pet godina od pokretanja postupka, osim ako je u vezi sa njima u toku ili pravosnažno okončan krivični postupak, ili ako postoje novootkrivene činjenice koje ranije nijesu mogle biti poznate.

Amandman 3 (novi član 128b – pravo na uvid u spis i sudska kontrola tajnosti): Osobi protiv koje se vodi postupak garantuje se pravo uvida u kompletan spis predmeta i pravo na kopije svih dokaza, uz uska i taksativno određena ograničenja radi zaštite tajnih izvora i bezbjednosnih interesa. Ako se dio spisa proglasi tajnim, sud je dužan da izvrši uvid u cio spis i ocijeni da li je ograničenje bilo opravdano.

Amandman 4 (član 162 – smetnje za dalji rad): Ista procesna pravila koja važe za inicijalnu provjeru (načela zakonitosti, kontradiktornosti, srazmjernosti, obrazloženosti odluke i prava na djelotvornu odbranu) primjenjuju se i na provjere za dalji rad.

Provjeru vrši ista, mješovita i depolitizovana Komisija, čime se obezbjeđuje jedinstven standard postupanja.

Izmjenama se propisuje obaveza održavanja usmene rasprave prije donošenja odluke o postojanju odnosno nepostojanju bezbjednosnih smetnji, pravo policijskog službenika da se izjasni, predlaže i osporava dokaze, te obaveza Komisije da u izvještaju konkretno navede činjenice, dokaze, njihovu ocjenu i razloge odbijanja odbrane. Time se onemogućava odlučivanje na osnovu apstraktnih formulacija bez konkretnih činjenica i omogućava efektivna sudska kontrola.

Rokovi za mišljenje ANB i rad Komisije se preciziraju, a ćutanje ANB-a nakon 90 dana tumači se kao nepostojanje bezbjednosne smetnje. Izvještaj se dostavlja Odboru za bezbjednost i odbranu radi parlamentarnog nadzora, a ne samo „na upoznavanje“, čime se ojačava demokratska kontrola primjene ovog instituta.

Amandman 5 (novi član 162a – naknada štete): Ako nadležni sud pravosnažno poništi odluku o postojanju bezbjednosne smetnje, policijski službenik stiče pravo na povratak na radno mjesto i zvanje, isplatu zaostalih zarada sa doprinosima, kao i pravičnu novčanu naknadu nematerijalne štete zbog povrede ugleda i profesionalnog integriteta.

Predloženim izmjenama i dopunama postiže se depolitizacija i profesionalizacija Komisije za provjeru bezbjednosnih smetnji, jača se njena institucionalna i lična nezavisnost, uvode se procesna načela i standardi pravičnog postupka, povećava se transparentnost i odgovornost u odlučivanju, unapređuje se pravo lica na obrazloženu odluku i djelotvoran pravni lijek, te se jača parlamentarni i institucionalni nadzor – uz istovremeno očuvanje legitimnih bezbjednosnih interesa države.