Samardžić: Eskalacija u Persijskom zalivu nije udaljen problem za Evropu, prioritete odbrane mora redefinisati i Crna Gora

Osam mjeseci nakon kratkotrajnog sukoba u junu prošle godine, posljednjeg dana februara 2026, SAD i Izrael izveli su vazdušne napade na Iran u kojima je, između ostalih, likvidaran vrhovni vođa te zemlje ajatolah Hamnei. 

U intervjuu za Portal Analitika, admiral Dragan Samardžić, ocijenio je da ovaj rat otvara pitanja koja daleko prevazilaze Bliski istok i ukazuju na duboku transformaciju savremenog ratovanja. 

- Od ciljanih udara na političko rukovodstvo, preko masovne upotrebe dronova i raketa, do napada na energetsku infrastrukturu - ovaj sukob potvrđuje da se priroda savremenog ratovanja ubrzano mijenja- kazao je Samardžić.

Naglasio je da rat u Ukrajini i sadašnji sukob na Bliskom istoku pokazuju da se moderni konflikti sve manje odlučuju samo na frontu, a sve više kroz napade na kritičnu infrastrukturu i ekonomsku otpornost država. 

- U takvom okruženju pobjeda često ne zavisi samo od vojne moći, već od otpornosti društva da izdrži dugotrajan politički, energetski i ekonomski pritisak- ističe on.

S nekadašnjim načelnikom Generalštaba Vojske Crne Gore razgovarali smo o tome što nam dosadašnji tok ovog sukoba govori o modernom načinu ratovanja, u kojim pravcima se može razvijati, što nas očekuje nakon završetka ratnih dejstava... Takođe, osvrnuli smo se na reprekusije rata na evropski kontinent, agresiju Rusije na Ukrajinu, ali i na to kako bi se crnogorska vojska trebala postaviti u novim okolnostima.

Strategija „obezglavljivanja“ nosi rizik destabilizacije međunarodnog poretka

 Nova vojna operacija SAD protiv Irana, koja je započela eliminacijom vrhovnog vođe te zemlje, otvorila je i pitanje da li svijet svjedoči promjeni pravila savremenog ratovanja. Jesu li ciljani napadi na političke lidere (imali smo nedavno hapšenje predsjednika Venecuele) postali sredstvo strateškog odvraćanja ili je riječ o presedanu koji može dugoročno destabilizovati međunarodni poredak?

SAMARDŽIĆ: Teško je govoriti o potpunoj promjeni pravila ratovanja, ali je očigledno da se u savremenim konfliktima širi spektar „legitimnih ciljeva“, što sve više otvara pitanje granica međunarodnog prava i stvarne efikasnosti organizacija poput Ujedinjenih nacija i OEBS-a u sprečavanju sukoba. 

Eliminacija vrhovnog vođe Irana, kao i udar na najviši politički i vojni vrh već u početnoj fazi operacije, pokazuje pomjeranje fokusa sa klasičnog neutralisanja vojnih kapaciteta na strategiju tzv. „obezglavljivanja“ političkog i vojnog rukovodstva države.

Takav pristup može proizvesti snažan početni šok, ali dugoročno nosi ozbiljan rizik destabilizacije međunarodnog poretka. Ako se praksa ciljanja političkog i vojnog vrha države normalizuje, druge sile bi mogle usvojiti sličnu logiku “preventivnih udara”, što povećava vjerovatnoću eskalacije međunarodnih kriza.

Dronovi i jeftina precizna municija mijenjaju ekonomsku logiku ratovanja

 Imajući u vidu tehnološku i obavještajnu premoć američke vojske, kako će ovakve operacije uticati na vojne doktrine zemalja koje Vašington prepoznaje kao potencijalne suparnike? Hoće li ubrzati razvoj asimetričnih kapaciteta, sajber i hibridnih metoda ratovanja?

SAMARDŽIĆ: Najvažnija vojna lekcija ovog sukoba jeste potvrda promjene u ekonomiji ratovanja. Posljednjih godina - od sukoba oko Nagorno-Karabaha, preko rata između Rusije i Ukrajine, pa do današnjih konflikata na Bliskom istoku - vidimo masovnu upotrebu dronova i relativno jeftine precizne municije. Takvi sistemi mogu prisiliti tehnološki naprednije protivnike da za njihovo presretanje koriste višestruko skuplje sisteme, čime se stvara nova ekonomska logika ratovanja.

Upravo zato tehnološka i obavještajna nadmoć Sjedinjenih Država paradoksalno ubrzava razvoj asimetričnih odgovora. Potencijalni suparnici neće tražiti direktnu simetričnu konfrontaciju, već će razvijati kapacitete koji mogu nametnuti visok trošak tehnološki superiornijem protivniku - od dronova i raketa kratkog dometa, preko hipersoničnog oružja koje može potkopati postojeće sisteme protivraketne odbrane, do sajber napada na kritičnu infrastrukturu i drugih hibridnih metoda djelovanja. 

Klasična vojna nadmoć ostaje važna, ali više nije dovoljna sama po sebi.

Iran ulazi u najdublju političku krizu od Islamske revolucije

 Američka administracija računa na brzu promjenu političke dinamike u Teheranu. Koliko je realno očekivati stabilnu tranziciju nakon vojnog pritiska ili pak istorijska iskustva sa Bliskog istoka upozoravaju na rizik dugotrajne destabilizacije?

SAMARDŽIĆ: Istorijska iskustva Bliskog istoka pokazuju da rušenje ili ozbiljno slabljenje vrha režima rijetko vodi brzoj stabilizaciji. Naprotiv, takve situacije gotovo po pravilu otvaraju borbu između suprotstavljenih frakcija za kontrolu nad državnim aparatom.

Iran nije izuzetak. Nakon eliminacije vrhovnog vođe zemlja je ušla u najdublju unutrašnju političku krizu od Islamske revolucije 1979. Još uvijek nije jasno kako će biti riješeno pitanje nasljeđivanja vrhovne vlasti, dok odnos između političkog vrha i Islamske revolucionarne garde dodatno komplikuje svaki scenario tranzicije.

Revolucionarna garda nije samo vojna struktura, već duboko ukorijenjena političko-bezbjednosna i ekonomska mreža koja kontroliše značajan dio bezbjednosnog aparata, privrede i regionalnih operacija Irana, uključujući i mrežu savezničkih i proxy aktera u regionu. Upravo zato promjena lidera sama po sebi ne znači nužno i promjenu sistema.

Istovremeno, iranski nuklearni program ostaje ključni strateški faktor koji dodatno komplikuje svaku političku tranziciju. Iskustva iz Iraka nakon 2003. ili Libije nakon 2011. pokazuju da vojni pritisak može srušiti režim, ali ne može automatski proizvesti stabilan politički sistem. Zbog toga je u iranskom slučaju realnije očekivati period političke neizvjesnosti i potencijalnih unutrašnjih borbi za vlast nego brzu i kontrolisanu tranziciju.

Hormuški moreuz može postati poluga globalnog ekonomskog pritiska

 Može li Iran, kroz raketne napade ili ugrožavanje energetske infrastrukture i pomorskih ruta, proizvesti šire posljedice po globalno tržište energenata i bezbjednost snabdijevanja Evrope?

SAMARDŽIĆ: Iran i bez vojne pobjede može proizvesti ozbiljne globalne ekonomske posljedice. Ključna poluga u tom smislu je Hormuški moreuz, kroz koji prolazi značajan dio svjetskog izvoza nafte i tečnog prirodnog gasa. Svako ozbiljnije ugrožavanje tog koridora direktno bi uticalo na globalne cijene energenata i bezbjednost snabdijevanja Evrope.

Iranska strategija u regionu već pokazuje elemente takvog pristupa. Kombinacija raketnih napada, dronova i prijetnji pomorskoj infrastrukturi koristi se ne samo kao vojni odgovor, već i kao instrument ekonomskog i političkog pritiska. Cilj takve strategije nije nužno vojna pobjeda, već povećanje ekonomske cijene sukoba do nivoa koji može natjerati međunarodne aktere da rat što prije prebace sa vojnog na diplomatski teren.

Za Evropu to znači da eskalacija u Persijskom zalivu nije geografski udaljen problem. Energetska ranjivost kontinenta čini ga direktno izloženim posljedicama svakog ozbiljnijeg poremećaja u regionu.

Destabilizacija Irana mogla bi proizvesti mnogo širu krizu od migracionog talasa

 Sukobi u Siriji i Libiji imali su snažne migracione refleksije na evropski kontinent. Postoji li realna bojazan da bi destabilizacija Irana mogla proizvesti sličan talas i dodatno opteretiti evropsku bezbjednosnu i socijalnu arhitekturu?

SAMARDŽIĆ: Analogija sa Sirijom i Libijom jeste relevantna, ali zahtijeva određenu preciznost. Iran nije propala država - riječ je o zemlji sa oko 90 miliona stanovnika, razvijenim državnim aparatom. Eventualni kolaps ili dugotrajan unutrašnji konflikt stoga ne bi proizveo samo migracioni talas, već mnogo širu regionalnu krizu čije bi posljedice daleko nadilazile granice Irana.

Humanitarni pokazatelji već signaliziraju određeni nivo zabrinutosti, ali trenutni migracioni pritisak nije uporediv sa sirijskim talasom iz 2015. godine. Ključna razlika je u dinamici konflikta: Sirija je relativno brzo zapala u duboku unutrašnju krizu, dok bi potencijalna nestabilnost u Iranu vjerovatno bila postepenija, složenija i teže predvidiva.

Evropa bi u takvom scenariju bila izložena trostrukom pritisku: migracionom, ekonomskom kroz poremećaje na energetskom tržištu, i bezbjednosnom kroz potencijalnu aktivaciju iranskih obavještajnih mreža na kontinentu, uključujući aktivnosti uspavanih ćelija.

Upravo ta kombinacija faktora čini potencijalnu destabilizaciju Irana znatno kompleksnijim bezbjednosnim izazovom od prethodnih regionalnih kriza.

Novi sukob već stvara pritisak na vojnu podršku Ukrajini

 U sjenci ovih dešavanja, rat u Ukrajini je potisnut iz fokusa međunarodne javnosti. Može li otvaranje novog kriznog žarišta uticati na intenzitet i kontinuitet vojne i finansijske podrške Kijevu?

SAMARDŽIĆ: Otvaranje novog velikog kriznog žarišta gotovo uvijek preusmjerava političku pažnju, finansijske resurse i vojne kapacitete.

Podrška Ukrajini će se nastaviti, jer ona i dalje ostaje ključni strateški prioritet za evropsku bezbjednost. Međutim, novi sukob već stvara pritisak u vrlo konkretnim segmentima: sistemi protivvazdušne odbrane i presretači koji su bili namijenjeni Kijevu mogu biti preusmjereni ili zadržani. 

Američka administracija koja istovremeno upravlja dvjema velikim krizama suočava se sa ograničenjima koja nijesu samo finansijska, već i politička i institucionalna. Dodatnu neizvjesnost unosi i izborni kalendar. Promjene političkih odnosa u Vašingtonu ili evropskim prijestonicama mogu dovesti do redefinisanja prioriteta.

Budući intenzitet i kontinuitet pomoći Ukrajini neće zavisiti samo od političke volje saveznika, već i od toga koliko dugo će novi sukob vezivati pažnju i resurse Zapada.

Svijet ulazi u fazu paralelnih i dugotrajnih regionalnih konflikata

 Uprkos brojnim diplomatskim inicijativama, ni na jednom od aktuelnih ratišta ne nazire se održiv mirovni sporazum. Govori li nam to da međunarodni sistem ulazi u fazu produženih regionalnih ratova bez jasnih završetaka? Može li to i kakve implikacije imati po manje države članice NATO-a?

SAMARDŽIĆ: Savremeni međunarodni sistem sve više ulazi u fazu paralelnih i dugotrajnih regionalnih sukoba bez jasnog političkog završetka. Rat u Ukrajini, eskalacija na Bliskom istoku i rastuće tenzije u drugim regionima ukazuju na slabljenje mehanizama koji su nakon Hladnog rata omogućavali relativno brzu stabilizaciju konflikata.

Jedan od ključnih razloga je promjena strukture globalne moći. Svijet ulazi u izraženije multipolaran i neizvjesniji međunarodni poredak, u kojem velike sile sve češće podržavaju suprotstavljene aktere u regionalnim konfliktima, pretvarajući lokalne ratove u dio šireg geopolitičkog rivalstva i otežavajući postizanje političkih kompromisa.

Za manje države članice NATO to znači da bezbjednost više ne zavisi samo od klasične vojne odbrane, već i od otpornosti društva - prije svega zaštite kritične infrastrukture, sigurnosti energetskih sistema i strateških rezervi. Upravo zato NATO otpornost tretira kao obavezu svake članice, jer kolektivna odbrana ne može nadomjestiti nacionalnu nespremnost.

Zapadni Balkan ostaje prostor hibridnih pritisaka

U kontekstu globalnih tenzija i rasta hibridnih prijetnji, koliko su države Zapadnog Balkana, uključujući Crnu Goru, izložene indirektnim bezbjednosnim pritiscima? Da li NATO članstvo predstavlja dovoljnu garanciju stabilnosti u uslovima multipolarnih sukoba?

SAMARDŽIĆ: Zapadni Balkan ostaje prostor u kojem se prepliću interesi različitih globalnih i regionalnih aktera, što region čini posebno osjetljivim na indirektne bezbjednosne pritiske. Takvi pritisci rijetko dolaze u obliku klasične vojne prijetnje. Mnogo češće manifestuju se kroz hibridno djelovanje, informacione operacije, politički uticaj, ekonomske poluge i pokušaje destabilizacije institucija iznutra.

Crna Gora je već bila meta takvih operacija - od pokušaja državnog udara 2016. godine, preko snažnog sajber napada na državne institucije 2022, do kontinuiranih dezinformacionih kampanja usmjerenih na slabljenje povjerenja u NATO i evropske integracije.

NATO članstvo predstavlja važan stabilizujući faktor i okvir kolektivnog odvraćanja. Međutim, savremeni izazovi pokazuju da članstvo u savezu nije dovoljno ako države paralelno ne grade sopstvenu sveobuhvatnu otpornost. NATO strategija to jasno prepoznaje: otpornost nije kolektivna garancija, već obaveza svake pojedinačne članice.

NATO pruža bezbjednosni kišobran, ali samo otporna država može ga efikasno koristiti.

Otvoriti ozbiljnu javnu raspravu o strukturi odbrambenih investicija u Crnoj Gori

 Kako se promjene u savremenom ratovanju, koje vidimo u Ukrajini i na Bliskom istoku, reflektuju na bezbjednosne prioritete male države poput Crne Gore?

SAMARDŽIĆ: Savremeni sukobi - od Nagorno-Karabaha, preko Ukrajine do Bliskog istoka - jasno pokazuju da se priroda i ekonomija ratovanja ubrzano mijenjaju. Masovna upotreba relativno jeftinih dronova i precizne municije dramatično mijenja odnos cijene i efekta na bojištu. Platforme koje koštaju svega nekoliko hiljada eura primoravaju protivnika da za njihovo presretanje koristi sisteme vrijedne stotine hiljada ili milione.

Za male države to pitanje postaje egzistencijalno: ograničeni resursi zahtijevaju pažljivo odmjerene prioritete u kojima svaki uloženi euro mora rezultirati konkretnim operativnim sposobnostima.

Zato je legitimno otvoriti ozbiljnu javnu raspravu o strukturi odbrambenih investicija u Crnoj Gori. Država je odlučila da izdvoji oko 120 miliona eura za nabavku dva patrolna broda, iako oni nemaju sopstvene sisteme protivvazdušne odbrane niti zaštitu od dronova. Jedno od ključnih obrazloženja za njihovu nabavku bilo je učešće u pomorskim operacijama NATO i Evropske unije u Mediteranu. Čak i ako se zanemari činjenica da su takve operacije izuzetno zahtjevne i skupe, slanje takvih brodova u savremenom bezbjednosnom okruženju nosilo bi značajan rizik.

Istovremeno, Crna Gora i dalje nema funkcionalan integrisani sistem nadzora i zaštite vazdušnog prostora. Posebno je teško objasniti činjenicu da se već više od pet godina čeka na instalaciju radara za nadzor vazdušnog prostora koji je Crnoj Gori donirao NATO, dok država još uvijek nije stvorila ni osnovne infrastrukturne uslove za njegovo postavljanje.

U novim uslovima ratovanja zaštita vazdušnog prostora, rano upozorenje i odbrana od dronova postaju ključni elementi nacionalne bezbjednosti. Zato svaka investicija u odbranu mora biti pažljivo odmjerena, kako bi ograničeni resursi proizveli maksimalan bezbjednosni efekat. U suprotnom, postoji opasnost da se značajna sredstva ulože bez stvarnog jačanja odbrambenih sposobnosti države.