Demostat: Deblokada pomoći Ukrajini i odmrzavanje sredstava za Mađarsku

Očekivanja od pobjednika na nedavno održanim parlamentarnim izborima u Mađarskoj, Petera Mađara, lidera partije desnog centra Tisa, velika su, bar kada su u pitanju već duže vrijeme narušeni odnosi između Mađarske i Evropske unije, piše Demostat. Mađar je u toku predizborne kampanje najavio reset odnosa sa EU i odmrzavanje fondova zamrznutih 2022. godine zbog korupcije i nepoštovanja demokratskih standarda, piše Demostat.

Odmrzavanje 17 milijardi eura iz fondova EU bila je tema prvog razgovora, nakon izbora, sa predsjednicom Evropske komisije Ursulom fon der Lajen. Istog dana, na konferenciji za medije, Mađar je rekao: „Juče je mađarski narod donio mnoge odluke, a možda jedna od najvažnijih jeste da je mjesto Mađarske u Evropi bilo, jeste i biće.“

Tom prilikom naglasio je potrebu za obnovom odnosa sa Briselom, kao i da će Mađarska biti „konstruktivan partner u Evropskoj uniji“. Poručio je da Mađarska ostaje članica EU i NATO-a. Od njega se takođe očekuje vraćanje nezavisnosti sudstva, depolitizacija državne uprave, nezavisnost medija, fer izborni uslovi, ali i stabilizacija ekonomije i inflacije.

- U Evropskom savjetu i Savjetu ministara Mađarska je posljednjih godina bila glavni faktor koji je ometao proces, blokirajući i odlažući odluke o raznim temama. Mađar je govorio o ‘povratku’ Mađarske u Evropu i vjerovatno će se pridružiti evropskom mejnstrimu po većini pitanja. Njegov glavni prioritet biće, naravno, oslobađanje sredstava koja su zamrznuta zbog deficita Mađarske u vezi sa vladavinom prava- smatra sagovornik Demostata, Štefan Lene (predavač na Diplomatskoj akademiji u Beču i viši saradnik u Karnegi Evropa).

Odgovarajući na pitanje da li će vladajuća EPP (Evropska narodna partija) dobiti u članstvu još jednu jaku vladu, rekao je da „u Evropskom parlamentu konstelacija snaga određena posljednjim izborima za EP 2024. godine ne mijenja se kao rezultat parlamentarnih izbora u jednoj zemlji. Međutim, kao politički pokret, Patriote, koje je suosnivao Orban, nesumnjivo su oslabljene, a EPP ojačana“.

Višegodišnji sukob između Orbana i EU kulminirao je čestim Orbanovim prijetnjama i ulaganjem veta na odluke koje su se odnosile na finansijsku pomoć Ukrajini, ali i na pakete sankcija Rusiji. Ovakav odnos prema EU, kao i politiku prema Rusiji, Mađar je nazvao štetnim po interese Mađarske.

Pitali smo našeg sagovornika da prokomentariše izjavu Petera Mađara da, zbog loše finansijske situacije, Mađarska neće učestvovati u kreditu EU (oko 90 milijardi eura) za pomoć Ukrajini, ali nije rekao ni da neće uopšte pomagati Ukrajini. Znači li to da neće ulagati veto, ali i da neće učestvovati u finansiranju?

- Mađar zauzima konstruktivniji stav prema Ukrajini nego njegov prethodnik. Što se tiče kredita, povući će veto i vratiti se na Orbanov prethodni stav da Mađarska neće učestvovati u garantovanju kredita u slučaju da Ukrajina ne bude u mogućnosti da ga vrati. Takođe će pristati na otvaranje pregovaračkih klastera u pregovorima o pristupanju sa Ukrajinom, iako ostaje rezervisan u pogledu budućeg članstva zemlje u EU- ocjenjuje Štefan Lene.

Budući premijer Peter Mađar izjavio je: „Srpskom narodu poručujem da crpi snagu iz izbora u Mađarskoj.“

U odgovoru na pitanje o „sličnom scenariju“ u Srbiji, u kontekstu predstojećih izbora i uticaja ovih promjena u Mađarskoj na politička dešavanja u Srbiji, Lene kaže: „Politička dinamika se veoma razlikuje od zemlje do zemlje. Stoga je malo vjerovatno da će izbori u Mađarskoj imati direktan efekat na Srbiju. Naravno, postoje sličnosti: u oba slučaja vlade i lideri su na vlasti već veoma dugo i veći dio javnosti želi promjene. Međutim, postoji barem jedna ključna razlika. Peter Mađar uspio je da obezbijedi snažno vođstvo opoziciji i ubijedio je sve stranke (osim ekstremne desnice) da se ne kandiduju na izborima. U Srbiji je opozicija i dalje podijeljena i do sada se nije pojavio lider koji može da ujedini opoziciju oko sebe.“

Očekivanja EU od Mađarske

Evropska unija već godinama zahtijeva od Mađarske niz konkretnih izmjena zakona i institucionalnih reformi, prije svega u oblastima pravosuđa, ljudskih prava i borbe protiv korupcije, uz snažan mehanizam uslovljavanja kroz pristup evropskim fondovima.

Prvi ozbiljan korak ka zamrzavanju evropskih fondova Mađarskoj bio je krajem 2022. godine, kada je u decembru iste godine Savjet EU, na predlog Evropske komisije, odlučio da zamrzne oko 6,3 milijarde eura iz kohezionih fondova namijenjenih Mađarskoj. Ovo je bio prvi put da je primijenjen tzv. „rule of law conditionality mechanism“, instrument uveden kako bi se zaštitio budžet EU od zloupotreba. Ova odluka označila je prekretnicu u odnosima između EU i Mađarske, jer je prvi put finansijski pritisak korišćen kao glavni instrument za podsticanje institucionalnih reformi.

Razlog za ovu odluku bila je i procjena da pravosudni sistem nije dovoljno nezavisan da garantuje nepristrasno sprovođenje zakona, kao i da ne postoje adekvatni mehanizmi kontrole izvršne vlasti. Zbog toga je postojala bojazan da sredstva iz budžeta EU ne mogu biti zaštićena od potencijalnih zloupotreba.

Pored ovih 6,3 milijarde eura, istovremeno je blokiran i pristup dodatnim sredstvima iz fonda za oporavak nakon pandemije (RRF), u vrijednosti od oko 5,8 milijardi eura grantova, jer Mađarska nije ispunila tzv. „super-milestones“ — posebne uslove koji se odnose na reforme pravosuđa, borbu protiv korupcije i transparentnost.

Neophodno je sprovesti reforme u oblasti pravosuđa, prije svega Nacionalnog sudskog savjeta, kako bi dobio stvarna ovlašćenja u procesu imenovanja i napredovanja sudija, kao i na smanjenju političkog uticaja izvršne vlasti na pravosudni sistem. Takođe, traži se veća transparentnost i depolitizacija izbora sudija Ustavnog suda.

Kada je riječ o ljudskim pravima, Evropska unija najčešće ukazuje na sporni zakon iz 2021. godine koji ograničava prikaz sadržaja povezanih sa LGBT temama, ocjenjujući ga kao diskriminatoran i nespojiv sa evropskim standardima slobode izražavanja.

Pored toga, značajan fokus stavljen je na medijske slobode, gdje EU zahtijeva izmjene zakona koje bi obezbijedile veću nezavisnost regulatornih tijela, transparentnije vlasništvo nad medijima i smanjenje političkog uticaja na javne servise.

Borba protiv korupcije predstavlja još jednu ključnu oblast u kojoj EU traži reforme. Od Mađarske se zahtijeva unapređenje zakonskog okvira za javne nabavke kako bi se smanjio broj tendera sa jednim ponuđačem i spriječio sukob interesa. Takođe, insistira se na jačanju institucionalnih mehanizama kontrole, uključujući osnivanje nezavisnih tijela za nadzor i uvođenje mogućnosti da se odluke tužilaštva, u slučajevima kada ne pokrene istragu, mogu sudski preispitati.

Cilj svih ovih reformi jeste da obezbijede transparentno trošenje novca iz EU fondova i da institucije funkcionišu u skladu sa principima vladavine prava. Bez sprovođenja ovih reformi, Mađarska ne može u potpunosti da dobije pristup blokiranim sredstvima iz fondova EU.