Srpska obavještajna zajednica: Vrijeme za novi početak

Najveća bezbjednosna ranjivost Srbije danas nijesu neprijateljski strani obavještajci. To je struktura njenog sopstvenog obavještajno-bezbjednosnog sistema.

Izgrađene da štite vlast, a ne državu, oblikovane više političkom lojalnošću nego profesionalnom stručnošću, bezbjednosne institucije Srbije i dalje su nedovoljno prilagođene vremenu hibridnih prijetnji, ekonomskih pritisaka, sajber sukoba i strateškog nadmetanja.

Kozmetičke reforme više nijesu dovoljne. Srbiji je potreban novi obavještajni sistem.

Problem je stariji od sadašnje vlasti, ali i od one koja joj je prethodila.

Kao i mnoge obavještajne službe u postkomunističkoj Evropi, srpske bezbjednosne institucije naslijedile su filozofiju iz perioda Hladnog rata. Bezbjednosni aparat bio je prvenstveno projektovan da štiti politički sistem od unutrašnje opozicije, a ne državu od spoljašnjih prijetnji. Takav pristup polazio je od pretpostavke da najveća prijetnja opstanku režima dolazi od sopstvenih građana, a ne od spoljnog neprijatelja, ma koliko on bio neprijateljski nastrojen.

Zbog toga je politička lojalnost bila važnija od profesionalne stručnosti. Unutrašnji nadzor imao je prednost nad strateškim obavještajnim radom. Drugim riječima, službe su predstavljale instrument političke kontrole i redovno su korišćene protiv opozicionih aktera, ali i običnih građana. Njihova sposobnost prisluškivanja, zastrašivanja i ometanja predstavljala je moćno sredstvo koje su brojne postkomunističke vlade širom Centralne i Istočne Evrope rado koristile.

Pad režima Slobodana Miloševića u oktobru 2000. godine donio je promjene u zakonima i organizacionoj strukturi. Međutim, nije promijenio institucionalnu kulturu. Politički uticaj na imenovanja ostao je snažan. Parlamentarni nadzor formalno je uspostavljen, ali nikada nije dobio stvarnu snagu. Operativni obrasci naslijeđeni iz prethodnog sistema — nadzor domaćih političkih protivnika i služenje interesima političkih centara moći — nastavili su da postoje i nakon demokratskih promjena.

Isto važi i za izostanak odgovornosti i pribjegavanje takozvanim „crnim operacijama“. Ubistvo novinara i izdavača Slavka Ćuruvije, protivnika tadašnjeg režima, počinjeno 1999. godine, ni danas nije dobilo konačan sudski epilog.

Srbija je ušla u 21. vijek sa institucijama koje formalno funkcionišu u demokratskom okviru, ali su zadržale reflekse autoritarne prošlosti.

To nasljeđe danas je posebno važno jer se bezbjednosno okruženje iz temelja promijenilo.

Glavni izazovi sa kojima se Srbija suočava sada dolaze iz drugih izvora: kampanje stranog uticaja, sajber operacije, ranjivost kritične infrastrukture, energetski pritisci, tehnološka zavisnost i strateško nadmetanje oko lanaca snabdijevanja i kritičnih mineralnih resursa. Takve prijetnje nije moguće suzbijati unutrašnjim nadzorom ili političkom kontrolom. One zahtijevaju strateški obavještajni rad, dugoročne analize, koordinaciju među institucijama i, prije svega, povjerenje javnosti.

Institucija koja je decenijama bila usmjerena na praćenje političkih protivnika ne može se lako transformisati u službu sposobnu da prikuplja i tumači složene procese geopolitičkog nadmetanja. Jaz između onoga za šta je bezbjednosni sektor Srbije prvobitno bio osmišljen i onoga što danas mora da radi postao je ozbiljna strateška slabost.

Srbija ne mora ostati pasivna meta. Međutim, ostaće ranjiva sve dok ne izgradi institucije sposobne da prepoznaju i odole spoljnim pritiscima — uključujući i dobro dokumentovani interes Rusije da upravo ovakav institucionalni vakuum održi na prostoru Zapadnog Balkana.

Suštinska reforma zahtijeva mnogo više od smjene direktora ili donošenja novog zakona o obavještajnim službama. Potrebno je iz temelja preoblikovati cio sistem na osnovu jasno definisanih nadležnosti, stvarne odgovornosti i institucionalnog razdvajanja funkcija.

Prije svega, unutrašnja bezbjednost, vojno-obavještajni poslovi i spoljnopolitičko obavještajno djelovanje moraju biti jasno razdvojeni, pri čemu svaka služba treba da bude vezana za jedno nadležno ministarstvo sa nedvosmisleno utvrđenom odgovornošću. Današnje preklapanje nadležnosti nije slučajno; ono pogoduje onima koji žele da izbjegnu nadzor i šteti bezbjednosti države.

Drugo, presretanje komunikacija mora biti uređeno jedinstvenim pravnim okvirom, koncentrisano u jednoj odgovornoj instituciji i u svakom pojedinačnom slučaju odobreno od strane suda. Raspršena i nedovoljno kontrolisana ovlašćenja za prisluškivanje nijesu bezbjednosna prednost, već izvor institucionalne korupcije i stalna mogućnost za zloupotrebe.

Treće, Srbiji je potreban nezavisan analitički centar za izradu strateških procjena — tijelo čija bi jedina funkcija bila da Vladi i Skupštini pruža nezavisnu procjenu spoljnog strateškog okruženja. Njegov zadatak ne bi bio praćenje domaćih političkih protivnika niti služenje dnevnim političkim interesima, već razumijevanje međunarodnog okruženja.

Četvrto, imenovanja na najviše funkcije moraju zavisiti od profesionalnih kvalifikacija, a ne od političke lojalnosti, uz unaprijed utvrđene mandate i transparentnu odgovornost prema parlamentu. To nije samo pitanje dobre uprave, već osnovni preduslov za institucije koje će povjerenje građana zaslužiti, a ne zahtijevati.

Peto, parlamentarni nadzor mora postati stvaran, a ne ceremonijalan. Nadzor bez pristupa informacijama, stručnih kapaciteta i stvarne mogućnosti da sankcioniše nepravilnosti nije nadzor, već predstava.

Možda se ipak najvažnija reforma ne odnosi ni na institucije ni na zakone. Ona se odnosi na povjerenje.

Hibridne prijetnje i operacije stranog uticaja najlakše uspijevaju u društvima u kojima građani već nemaju povjerenja u sopstvene institucije. Dezinformacije se najbrže šire tamo gdje su zvanični izvori izgubili kredibilitet. Svaka potvrđena zloupotreba, svako politički motivisano imenovanje i svaki slučaj u kojem se nadzor usmjerava protiv građana umjesto protiv spoljašnjih prijetnji dodatno otvara prostor onima koji žele da destabilizuju Srbiju spolja.

Zbog toga povjerenje javnosti nije demokratski luksuz. Ono predstavlja resurs od nacionalnog bezbjednosnog značaja. Obavještajna služba kojoj građani suštinski ne vjeruju ne može ih efikasno štititi, bez obzira na budžet, ovlašćenja ili broj zaposlenih.

U vremenu nadmetanja velikih sila, obavještajne službe više nijesu instrument opstanka režima. One su instrument otpornosti države.

Nikola Lunić je srpski geopolitički i bezbjednosni analitičar i penzionisani kapetan bojnog broda. Bio je odbrambeni ataše Srbije u Londonu i izvršni direktor Savjeta za strateške politike. Danas radi kao konsultant za strateška pitanja i redovni je gostujući predavač na Pravnom fakultetu Univerziteta u Osijeku. Piše o bezbjednosti Balkana, upravljanju obavještajnim službama i evropskoj odbrambenoj politici za publikacije poput Kyiv Posta i New Eastern Europe.

Europe's Edge je onlajn časopis Centra za analizu evropske politike (CEPA), posvećen ključnim pitanjima spoljne politike u Evropi i Sjevernoj Americi. Stavovi izneseni u tekstu predstavljaju isključivo mišljenje autora i ne moraju odražavati stavove institucija sa kojima je povezan niti Centra za analizu evropske politike. CEPA u svim svojim projektima i publikacijama primjenjuje strogu politiku intelektualne nezavisnosti.