Kosovski mit i tri bitke na Kosovu

Osnova kosovskog mita je bitka na Kosovu koja je vođena 15. juna 1389. između vojski kneza Lazara Hrebeljanovića i turskog emira (sultana) Murata. Iako je polazište mita srednjovjekovna bitka, mit je najvećim dijelom rezultat ideološkog djelovanja srpske crkve i politike XVIII – XX vijeka. Glorifikacijom tzv. mučeništva za vjeru na Kosovu 1389. i izmišljanjem zavjeta o osveti srednjovjekovnog poraza stvorena je mitska osnova za projekat Velike Srbije. Naučna istoriografija je dokazala ogromne razlike između činjenica i mitološko-ideološkog uvjerenja.

U srednjem vijeku na Kosovu su se desile tri bitke. Na osnovu starijih izvora, koji su u međuvremenu izgubljeni, dubrovački istoričar Mavro Orbini je u knjizi „Kraljevstvo Slovena“ saopštio da je na Kosovu Polju bila bitka između kralja Vukašina Mrnjavčevića s jedne i koalicije kneza Lazara Hrebeljanovića i župana Nikole Altomanovića, pod pokroviteljstvom cara Uroša V (Nejakog) s druge strane. Braća Vukašin i Uglješa Mrnjavčevići tada su bili najmoćniji velikaši u Srpskom carstvu. Karijere su počeli kao peharnik (Vukašin) i konjušar (Uglješa) na dvoru cara Dušana. Zahvaljujući naklonosti Uroševe majke i Dušanove udovice carice Jelene vješto su izgradili moć na carskom dvoru. Uglješa je dobio titulu despota i naslijedio je vlast od carice Jelene u oblasti Sera, dok je Vukašin od cara Uroša dobio titulu kralja i postao je savladar Urošu 1365. Vukašinov sin Marko (Kraljević) imenovan je za mladog kralja, odnosno nasljednika. Vukašin je planirao da dinastiju Nemanjića zamijeni svojom i zato je sina Marka proglasio za savladara s ciljem da naslijedi cara Uroša koji nije imao potomstvo. Mrnjavčevići su se u drugoj polovini 1360-ih učvrstili u Makedoniji, a potom je Vukašin pokušao da nametne svoju vlast i u sjevernim djelovim Srpskog carstva. Tome su se protivili knez Lazar i župan Nikola Altomanović. Dvojici srpskih velikaša priključio se i car Uroš, da bi se oslobodio Vukašinovog tutorstva. Interesi sukobljenih strana ukrstili su se na Kosovu. Vukašin je posjedovao Prištinu i Novo Brdo, a u blizini Novog Brda nalazi se Prilepac, đe je rođen knez Lazar. Altomanović je posjedovao Zvečan, a Lazarev zet Vuk Branković je, takođe, imao baštinu na Kosovu. Do bitke je došlo 1369. na Kosovu Polju. Na početku bitke vojska kralja Mrnjavčevića je stekla presudnu prednost, jer je knez Lazar povukao svoju vojsku iz bitke. Nikola Altomanović je nadjačan. Pretrpio je težak poraz i jedva se spasio. Car Uroš je zarobljen s nekoliko svojih vlastelina, dok su ostali iz njegove pratnje pogubljeni. S obzirom na to da je jedini zapis o ovoj bici u knjizi Mavra Orbinija iz 1601. istoričari su dugo osporavali njegovu vjerodostojnost. No, najbolji poznavalac ovoga perioda istoričar Rade Mihaljčić je u knjizi „Kraj Srpskog carstva“ naveo: „Analiza svih raspoloživih podataka u vezi sa koalicijom pokazuje da Orbinijeve vijesti nijesu izmišljene...Sasvim je izvjesno da je Kosovo, polje bitaka, 20 godina prije sukoba sa Turcima, doživjelo sudar srpske vlastele. Srpsko-turskom prethodilo je srpsko „Kosovo“.“ Ova teza je prihvaćena i u savremenoj srpskoj istoriografiji. Istoričar Vladimir G. Aleksić u doktorskoj disertaciji „Naslednici Mrnjavčevića i teritorije pod njihovom vlašću od 1371. do 1395.“ ističe da je zapis Mavra Orbinija, iako dugo osporavan, ipak prihvaćen.

Vukašin je pobijedio zahvaljujući prije svega razbijanju suparničke koalicije. Vjerovatno se pred bitku dogovorio s Lazarom na račun posjeda Nikole Altomanovića, jer je Lazar iskoristio Altomanovićev poraz i 1370. preoteo mu bogati grad Rudnik. Na osnovu toga istoričar Mihaljčić ističe: „Više od svega zapanjuje izdajstvo kneza Lazara, kasnijeg kosovskog mučenika“. Kada je izgledalo da usponu Mrnjavčevića do carske titule nema prepreka, njihove posjede su ugrozili Turci iz Trakije. Mrnjavčevići su okupili oko 60.000 vojnika i upali su na tursku teritoriju. Dvije vojske su se srele kod Černomena na Marici 21. septembra 1371. Iako malobrojniji, Turci su iznenada napali vojsku Mrnjavčevića i nanijeli joj težak poraz. Uroš i Vukašin su poginuli. Srpska vlastela ne samo da nije pomogla Mrnjavčevićima, nego je učestvovala u diobi njihove teritorije. Knez Lazar je Vukašinovom sinu Marku oteo Novo Brdo i Prištinu, a Vuk Branković Skoplje, da bi Branković ubrzo preuzeo i Prištinu. Marički poraz je bio mnogo značajniji za tursko osvajanje Srbije i uopšte Balkana nego naredna bitka na Kosovu 1389.

Sultan Murat I je zauzeo oblast oko grada Sera i većinu Trakije 1383., Sofiju i Štip 1386., a Solun 1387. Bugarska je pokušala da se oslobodi turskog vazalstva, ali su je Turci napali i zauzeli Preslav, Šumen i Silistriju 1388. Bugarski car Jovan Šišman je morao da pristane na još teži vazalni ugovor i gubitak značajne teritorije. To je Turke dovelo na granicu države kneza Lazara, od koga su zauzeli Niš 1386., ali ih je on zaustavio u bici kod Pločnika. Moguće da je Lazar te godine prihvatio tursko sizerenstvo. No, kada je turska vojska pretrpjela poraz u sukobu sa humskim vojvodom Vlatkom Vukovićem kod Bileće 1388., Lazar je odbacio vazalstvo i zahtjev da plati danak, a prihvatio je vazalstvo prema ugarskom kralju Žigmundu. Turci su pripremili pohod čiji je cilj bio da se pokori Lazar i da se osveti poraz kod Bileće. Lazar je pozvao u pomoć bosanskog kralja Tvrtka i svoga zeta Vuka Brankovića. Tvrtko je poslao veći odred pod komandom vojvode Vlatka Vukovića, dok je Vuk Branković došao lično sa svojom vojskom. Drugi Lazarev zet, gospodar Zete Đurađ II Stracimirović Balšić, nije učestvovao u bici. Tada je bio u prijateljskim odnosima sa Turcima.

Turska vojska je stigla na Kosovo Polje u junu 1389. U susret joj je izašla Lazareva koaliciona vojska koja je, prema različitim procjenama, imala između 12 i 20.000 vojnika, dok je turska imala između 27 i 30.000. Murat je ubijen u toku bitke. Turci su zarobili Lazara i po naređnju Muratovog sina i nasljednika Bajazita I, on je pogubljen. Tada su se ostaci Lazareve vojske povukli. Istovremeno, Bajazit je naredio i da se turska vojska povuče, jer je morao da se pobrine za učvršćivanje vlasti. Uz to, turska vojska nije imala snage da nastavi dalji prodor, tako da je ishod bitke bio neriješen. No, Vlatko Vuković je poslao poruku kralju Tvrtku da su se Turci povukli i da su pobijeđeni, što je Tvrtko protumačio kao pobjedu. Tako je objavio na Zapadu, pa su ga u Italiji i Francuskoj slavili kao spasitelja hrišćanstva.

Turski gubici su bili veliki, ali su oni imali znatne vojničke rezerve na Istoku, dok u Srbiji tih rezervi nije bilo. Zato su Turci već krajem 1389., i tokom 1390. i 1391-2. organizovali nove napade na Srbiju i prodrli su do Ugarske. Srbi na Kosovu nijesu izgubili bitku, ali su u narednih nekoliko godina izgubili rat protiv Turske, jer nijesu mogli da se odupru Turcima zbog nenadoknadivih gubitka koje su pretrpjeli na Kosovu. Srpski vladari su ubrzo prihvatili tursko vazalstvo. Lazareva žena Milica i njen maloljetni sin Stefan (Lazarević) su 1390. postali turski vazali uz obavezu davanja danka i slanja pomoćnih vojnih odreda. Milica je to prihvatila jer je njene posjede sa sjevera napala Ugarska, tako da joj je bila potrebna turska zaštita. Uz to, svoju kćerku Oliveru je poslala u sultanov harem. S druge strane, Vuk Branković je odbio da se potčini Turcima i pregovarao je o savezništvu sa Ugarskom. Različite politike dovele su do razilaženja Lazarevića i Brankovića, što je, moguće, dovelo do optužbi Milice da je Vuk izdao Lazara na Kosovu, a ta se teza kasnije preko epske poezije prihvatila kao tačna. U stvarnosti i kako svjedoče turski izvori, Vuk se tokom bitke hrabro borio i komandovao je desnim krilom koje se posljednje povuklo. Vuk se povukao tek nako što su Bosanci predvođeni Vlatkom Vukovićem napustili lijevo krilo i tek nakon što je centar vojske popustio nakon zarobljavanja Lazara. Propaganda o Vukovom izdajstvu je nastavljena i zbog kasnijeg rivalstva između Lazarevih i Vukovih sinova, a propagandi je pogodovalo i to što je Lazar ubrzo proglašen za sveca, a Srpska crkva je izgradila kult o njegovom žrtvovanju. Lazar je nakon pogibije sahranjen u crkvi Vaznesenja kod Prištine. Poslije nekoliko godina je prenešen u manastir Ravanicu. Tada je kanonizovan, a u tome je, kao i u prenosu njegovog tijela, najveću ulogu imao patrijarh Danilo III, inače knežev rođak, koji je i ustanovio kult kneza Lazara u spisu „Slovo o svetom knezu Lazaru“ iz 1393. U povorci koja je prenijela Lazarevo tijelo učestvovali su kneginja Milica sa sinovima Stefanom i Vukom, kao i Vuk Branković sa ženom Marom, Lazarevom kćerkom, i svojom vlastelom. Vuk je bio posljednji srpski velmoža koji je prihvatio tursko vazalstvo. Turci su ga napali u zimu 1391-2. Uspjeli su da mu oduzmu Skoplje u januaru 1392., pa je Vuk morao da prihvati vazalstvo, isplatu danka i slanje vojnih odreda.

Od svih srpskih vazala, Lazarev sin Stefan je bio najodaniji sultanu Bajazitu. Iako je Bajazit naredio da se knez Lazar ubije, Stefan je imao, ne samo vazalni, nego i prijateljski odnos sa Bajazitom. Učestvovao je na strani Turaka protiv vlaškoga vladara Mirče u bici na Rovinama 1395. Tada su kao turski vazali poginuli srpski velikaši Marko Kraljević i Konstantin Dejanović. U bici kod Nikopolja 1396. konjica Stefana Lazarevića je dala presudan doprinos u Bajazitovoj pobjedi nad vojskom hrišćanske koalicije. U bici kod Angore 1402. protiv Tatara (Mongola), predvođenih Timurom, Bajazit je pretrpio poraz i zarobljen je, a izvori svjedoče da se uz Bajazita vjerno borio Stefan Lazarević. Čak i kada su sultanovi sinovi dezertirali, Stefan je ostao na bojištu i tri puta je jurišao pokušavajući da Bajazita spasi iz zarobljeništva.

U prvoj polovini XV vijeka Turci su nizali uspjehe na Balkanu. Jedina ozbiljna prepreka njihovom napredovanju bila je Ugarska. Ugarski regent i vojvoda Transilvanije Janoš Hunjadi je 1448. pokrenuo krstaški pohod protiv Turaka. Hunjadi je tražio od srpskog despota Đurađa Brankovića da se priključi krstaškom pohodu, ali je despot odbio i Hunjadiju zabranio prolaz kroz Srbiju. Uprkos tome, Hunjadi je te godine poveo vojsku preko Srbije i poharao je. Ljut zbog toga, ali i zabrinut zbog reakcije Turaka, despot je, izgleda, obavijestio sultana o planu krstaša, o broju krstaške vojske i njenoj strategiji, pravdajući se da je krstaška vojska prošla kroz Srbiju suprotno njegovoj volji i na silu. Despot se nadao da će tako sačuvati posjede koje su mu Turci vratili 1444., nakon što su 1439. pokorili Srbiju. Hunjadi je poslao izaslanike albanskim velikašima Đerđu (Skenderbegu) Kastriotu i njegovom tastu Đerđu Arijanitu. Izgleda da su oni pristali da se pridruže krstašima, jer je Skenderbeg vodio višegodišnju borbu protiv Turaka u Albaniji. Hunjadi je poveo oko 35.000 krstaša u susret trupama Skenderbega, dok je tursku vojsku od oko 50.000 vojnika predvodio sultan Murat II. Krstaška i turska vojska su se sukobile na Kosovu Polju. Tokom bitke (17. – 20. oktobra 1448.) krstaši su pretrpjeli težak poraz. Despot Đurađ je zarobio dio preživjelih krstaša, a među zarobljenima je bio i Janoš Hunjadi, za koga je despot tražio veliki otkup. Među poginulim krstašima na Kosovu bio je istaknuti hrvatski velikaš Franko Talovac. Sultan je osujetio krstaški pohod jer je prije sukoba sa Hunjadijem napao Skenderbega, a nakon pobjede na Kosovu organizovao je pohod protiv prkosnog albanskog velikaša. Iz svog uporišta, grada Kroje, Skenderbeg se bez predaha borio protiv Turaka do smrti 1468.

Nekoliko poređenja uvjerljivo svjedoči koliko je kosovski mit udaljen od stvarnih događaja. Nije Vuk Branković povukao vojsku sa Kosova tokom borbe s Turcima, već je to uradio knez Lazar tokom unutarsrpske bitke na Kosovu 1369. Nije Vuk Branković izdao hrišćanstvo na Kosovu 1389., ali jeste njegov sin despot Đurađ na Kosovu 1448. Knez Lazar se nije žrtvovao za vjeru, već se na Kosovu borio protiv Turaka da sačuva posjede. Njegov sin Stefan je zarad očuvanja posjeda prihvatio tursko vazalstvo i prijateljstvo. Srpsko carstvo nije propalo u srpsko-turskom boju na Kosovu 1389., već suštinski u međusrpskoj bici na Kosovu 1369. Propast srpske srednjovjekovne države je više posljedica međusobnih sukoba, nego turskih napada. Očito je da su se sjećanja i usmena predanja iz tri bitke tokom vremena pomiješala i da su mnoge ličnosti i događaji u mitu pogrešno predstavljeni. Sociolog Veljko Vujačić o tome kaže: „Tokom nekoliko vjekova Lazarev kult se pomiješao s raznim istorijskim objašnjenjima i tradicijom epske poezije u kojoj su tragične smrti kosovskih junaka opjevala čitava pokoljenja guslara. Usljed raznovrsnih uticaja priča o Kosovu je pretpjela čitav niz značajnih izmjena, postepeno dobijajući obirse etničkog pokretačkog mita.“ Važno je istaći da vladari srednjovjekovne Zete nijesu učestvovali ni u jednoj bici na Kosovu. Ti događaji nijesu imali bitniji uticaj na prilike u Zeti, a kosovski mit u Crnoj Gori se proširio tek u kasnijem periodu.