Težina penjanja na krovove glavni adut za pravdanje partijskog zapošljavanja

Za Antenu M piše: Branko Kotri

Ovih dana smo imali priliku da od predsjednika Odbora direktora EPCG čujemo da je ranije Crna Gora “dovodila svu svjetsku pamet” da bi gradila energetske objekte, da hiljadu zaposlenih nijesu radili ništa, da se sada monteri penju na krovove, da je sa ćerkama kompanijama uspjela sama da napravi solarne elektrane na krovovima po sistemu ključ u ruke jer je ovladala tim tehnologijama tako da kada struja “izađe iz panela zadovoljava standarde”…

Evo malo podsjećanja na istorijske činjenice, ponekom od čelnika energetskog sektora to očigledno treba.

Poslije II svjetskog rata Crna Gora je u Jugoslaviji bila nerazvijena zemlja praktično bez stručnih radnika i industrijskih kapaciteta. Zato je za izgradnju hidroelektrana, termoelektrana, dalekovoda i industrijskih postrojenja koristila:• domaće stručnjake koji su teorijska znanja sticali uglavnom u srednjoškolskim i visokoškolskim ustanovama van Crne Gore;• stručnjake školovane u inostranstvu;• jugoslovenske i strane projektantske kuće;• licence i tehnologije iz razvijenih zemalja;• opremu proizvedenu u inostranstvu.Međutim, tokom nekoliko decenija Jugoslavija je razvila sopstvenu inženjersku bazu.Kompanije poput Energoprojekta, Rade Končara, Đuro Đakovića, Geosonde, Hidrotehnike, Elektrogradnje, Energoinvesta, Litostroja, Metalne… (izvinjavam se mnogima koje nijesam naveo, a jednako su zaslužne za sveopšti prosperitet Jugoslavije i njenih republika i pokrajina).Zato bi istorijski precizno bilo reći:U prvim poslijeratnim decenijama Jugoslavija je morala da koristi međunarodna znanja, tehnologije i stručnjake kako bi ubrzano izgradila energetski sistem. Vremenom je razvila vlastite inženjerske i industrijske kapacitete koji su mogli samostalno projektovati i graditi velike energetske objekte.Crna Gora još više, jer je u početku morala koristiti srednjoškolske obrazovne kapacitete drugih jugoslovenskih republika do pedesetih i visokoškolske obrazovne kapacitete do sedamdesetih godina prošlog vijeka.KAKVA JE ULOGA CRNOGORSKIH PREDUZEĆA BILA U IZGRADNJI ENERGETSKIH OBJEKATA
Uloga crnogorskih preduzeća u izgradnji energetskih objekata u Crnoj Gori poslije 1945. godine ipak je bila značajna, ali se razlikovala od projekta do projekta i mijenjala se kroz vrijeme.Uopšteno, kod starijih objekata (1950-ih i 1960-ih) veći dio projektovanja i specijalizovane opreme dolazio je iz drugih jugoslovenskih republika ili inostranstva, dok su crnogorska preduzeća uglavnom izvodila građevinske radove, transport, montažu i kasnije održavanje. Kako je vrijeme prolazilo, učešće domaćih kadrova i preduzeća postajalo je sve veće.Formirano je preduzeće za izgradnju distributivnih i prenosnih objekata.U najkraćem:HE Perućica (puštena u rad 1960. godine) bila je jedan od najvećih infrastrukturnih projekata tadašnje Crne Gore i Jugoslavije.U njenoj izgradnji učestvovali su:• brojni crnogorski građevinski radnici;• lokalna preduzeća za zemljane i betonske radove;• tadašnja elektroprivredna organizacija Crne Gore;• stručnjaci iz cijele Jugoslavije.Turbine, generatori i veći dio elektro-mašinske opreme nijesu proizvedeni u Crnoj Gori, već u razvijenijim industrijskim centrima tadašnje Jugoslavije i dijelom u inostranstvu.HE Piva bila je jedan od najzahtjevnijih hidroenergetskih projekata u Jugoslaviji. Brana Mratinje bila je među najvišim u Evropi u vrijeme izgradnje.Crnogorska preduzeća učestvovala su u:• građevinskim radovima;• izgradnji puteva;• eksproprijaciji;• lokalnoj logistici;• dijelu montažnih radova.Projektovanje i specijalizovani hidroenergetski sistemi bili su rezultat saradnje velikih jugoslovenskih projektantskih kuća i proizvođača opreme.TE Pljevlja predstavlja možda najbolji primjer jugoslovenskog industrijskog modela.U njenoj izgradnji učestvovali su:• rudarski sektor Pljevalja;• crnogorska građevinska operativa;• elektroprivredna preduzeća;• veliki broj jugoslovenskih proizvođača opreme.Ključni elementi termoelektrane (kotlovi, turbine, generatori i sistemi upravljanja) dolazili su od specijalizovanih proizvođača iz Jugoslavije i inostranstva.Za manje hidroelektrane kao što su:• HE Glava Zete• HE Slap Zete• HE Rijeka Mušovića• HE Podgoručešće domaće operative bilo je još veće jer su projekti bili manji i tehnički jednostavniji od Perućice ili Pive.Građevinske radove su u velikoj mjeri izvodila crnogorska preduzeća, dok su turbine, generatori i elektrooprema uglavnom nabavljani od specijalizovanih proizvođača.Koja su crnogorska preduzeća bila najvažnija?Kroz različite periode značajnu ulogu imali su:• Elektroprivreda Crne Gore kao investitor i organizator;• Montprojekt u projektovanju;• Crnagoraput kroz prateću infrastrukturu;• Preduzeće za građevinske radove Nikšić i druga građevinska preduzeća koja su se mijenjala kroz decenije;• lokalne rudarske i transportne organizacije.Treba imati u vidu da je tadašnji jugoslovenski sistem funkcionisao kao jedinstveno tržište i jedinstven industrijski prostor. Nije se strogo gledalo da li je neka kompanija iz Crne Gore, Srbije, Hrvatske ili Slovenije, već da li pripada jugoslovenskom privrednom sistemu.Poređenje sa današnjim solarnim projektima
Čelnik Elektroprivrede danas govori da je Crna Gora “ovladala tehnologijom”, opisuje stanje da domaće firme mogu:• projektovati solarne sisteme;• izvesti montažu;• organizovati priključenje;• održavati postrojenja.To jeste određeni uspjeh.Ali istorijski gledano, ni izgradnja Perućice, Pive ili TE Pljevlja nije bila isključivo rezultat strane pameti. U tim projektima učestvovale su hiljade crnogorskih radnika, tehničara i inženjera, a mnogi domaći stručnjaci upravo su na tim objektima sticali iskustvo koje je kasnije korišćeno širom Jugoslavije i inostranstva.Zato je pretjerano čak i uvredljivo reći da Crna Gora tek sada prvi put stiče sposobnost da realizuje energetske projekte. Bez sumnje se može reći da se radi o novoj tehnologiji (solaru i vjetru), dok tradicija izgradnje i upravljanja energetskim objektima u Crnoj Gori postoji već više od pola vijeka.I ne samo to — poneki, istina rijetki čelnici u nastojanju da opravdaju izraženo partijsko zapošljavanje u EPCG, opisuju težinu posla elektromontera koji učestvuju u realizaciji projekata solara na krovovima objekata riječima “nije se lako penjati po ovim krovovima i po strmim bokovima brana hidroakumulacija”.Zaboravljaju da je rad na visini u energetskim objektima u Crnoj Gori počeo davne 1910. godine izgradnjom prve niskonaponske mreže na Cetinju.