Spektra podnijela pritužbu Zaštitniku zbog pravnog priznanja rodnog identiteta

Asocijacija Spektra podnijela je, u susret Montenegro Prajdu, pritužbu Zaštitniku ljudskih prava i sloboda zbog, kako navode, kontinuirane povrede prava transrodnih osoba na privatni život, dostojanstvo, ličnu autonomiju i tjelesni i psihički integritet, kao i zbog sumnje na produženu i sistemsku diskriminaciju po osnovu rodnog identiteta.

Iz Spektre navode da nepostojanje djelotvornog postupka pravnog prepoznavanja rodnog identiteta bez obaveznih medicinskih intervencija predstavlja osnov za povredu prava transrodnih osoba.

– Nepostojanje djelotvornog postupka pravnog prepoznavanja rodnog identiteta bez obaveznih medicinskih intervencija, koje dovode do sterilizacije pojedinaca/ki koji/e kroz iste prolaze, i kontinuirano odlaganje uspostavljanja odgovarajućeg zakonskog okvira dovode upravo do kršenja gore navedenih osnovnih ljudskih prava – saopštili su iz Spektre.

Kako su naveli, nemogućnost usklađivanja oznake pola, jedinstvenog matičnog broja i drugih podataka u dokumentima sa rodnim identitetom može dovesti do toga da transrodna osoba bude primorana da otkrije svoj trans identitet svaki put kada mora da pokaže lični dokument.

Iz Spektre upozoravaju da takva situacija, kako tvrde, može imati posljedice po fizičko i psihičko zdravlje, ali i otežati ostvarivanje prava i pristup institucijama i uslugama, uključujući zapošljavanje, obrazovanje, zdravstvenu zaštitu, bankarske i druge usluge, kao i postupanje pred javnim organima.

– Posebno ozbiljna posljedica nastaje kada je mogućnost pravnog priznanja uslovljena medicinskim postupkom koji osoba ne želi ili koji nije moguć zbog njenog zdravstvenog stanja – navodi se u saopštenju.

U Spektri tvrde i da ne postoji jasan pravilnik koji uređuje ovu oblast, već da Ministarstvo unutrašnjih poslova promjenu oznake pola u dokumentima sprovodi na osnovu sopstvenog tumačenja Zakona o matičnim registrima.

– Iako ne postoji zakonsko ograničenje pravnog prepoznavanja rodnog identiteta na osnovu samoodređenja, Ministarstvo unutrašnjih poslova ne dozvoljava promjenu oznake pola u dokumentima bez dokaza o obavljenoj sterilizaciji – tvrde iz Spektre.

Zakon više puta odlagan

Nacrt zakona o pravnom prepoznavanju rodnog identiteta na osnovu samoodređenja predstavljen je javnosti 14. februara 2024. godine, kada je Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava otvorilo javnu raspravu koja je trajala 30 dana.

Predloženo zakonsko rješenje trebalo je da uspostavi postupak u kojem pravno prepoznavanje rodnog identiteta ne bi bilo uslovljeno hirurškim ili drugim medicinskim intervencijama, već bi se zasnivalo na samoodređenju.

Iz Spektre navode da zakonodavni proces nije završen i da je njegovo donošenje više puta planirano i odlagano.

– Program rada Vlade za 2026. godinu, u dijelu koji se odnosi na nerealizovane obaveze, pod oznakom ND 173 navodi da Prijedlog zakona nije utvrđen jer se o njemu nije glasalo iako je spreman, kao i da nije imao podršku dijela ministara – navodi se u saopštenju.

Spektra podsjeća i da je Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava 25. juna 2025. godine saopštilo da su nadležna Vladina tijela razmatrala Prijedlog zakona, ali da se i dalje čeka njegovo izglasavanje.

Kako navode, donošenje ovog zakona više puta je planirano i kroz dokumente koji se odnose na pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji i reforme u okviru Poglavlja 23.

Traže postupanje Zaštitnika

Spektra od Zaštitnika traži da ispita da li neobezbjeđivanje jasnog, brzog, transparentnog i pristupačnog postupka pravnog prepoznavanja rodnog identiteta, bez uslovljavanja sterilizacijom ili drugim neželjenim medicinskim intervencijama, predstavlja povredu prava transrodnih osoba.

Od Zaštitnika traže i da ispita da li postojeće stanje predstavlja diskriminaciju po osnovu rodnog identiteta, uključujući moguće elemente produžene ili sistemske diskriminacije.

Organizacija traži i da od Vlade i Ministarstva ljudskih i manjinskih prava zatraži informacije o statusu Prijedloga zakona, preduzetim radnjama, razlozima zbog kojih nije utvrđen i rokovima za dalje postupanje.

Od Ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstva zdravlja traže informacije o pravnom osnovu i administrativnoj praksi za promjenu oznake pola i drugih povezanih podataka u službenim evidencijama, uključujući medicinsku dokumentaciju koja se zahtijeva i propis na osnovu kojeg se to čini.

Spektra traži i da Zaštitnik ispita mjere koje su nadležni organi preduzeli radi sprovođenja preporuka Komiteta UN za ljudska prava, CEDAW-a, ECRI-ja, Evropske komisije i ranijih preporuka same institucije Zaštitnika.

Od Vlade traže da, kako navode, bez daljeg odlaganja utvrdi Prijedlog zakona i uputi ga Skupštini na usvajanje.

Oni poručuju da će kroz pritužbu nastaviti da insistiraju na pravnom prepoznavanju rodnog identiteta na osnovu samoodređenja.

– Zahtijevamo samoodređenje sad. Vidimo se na Prajdu – zaključili su iz Spektre.