Savjet Evrope: Vlasti formalno uključuju civilno društvo, ali mu ne omogućavaju stvaran uticaj

Crna Gora ima pravni i institucionalni okvir za djelovanje nevladinih organizacija koji je uglavnom usklađen sa standardima Savjeta Evrope, ali njegova primjena ostaje ozbiljno manjkava, pa se konsultacije često svode na formalnost, dok građani i NVO imaju ograničen uticaj na odluke koje ih se tiču, pokazuje novi izvještaj Konferencije međunarodnih nevladinih organizacija Savjeta Evrope.

To je centralni nalaz izvještaja „Učešće građana u procesu donošenja odluka – Prva posjeta Crnoj Gori radi utvrđivanja činjenica“, koji je Konferencija međunarodnih nevladinih organizacija Savjeta Evrope usvojila 30. septembra 2026. godine, nakon posjete Crnoj Gori od 22. do 25. juna.

Posjetu je organizaciono podržao Centar za građansko obrazovanje, a delegacija je razgovarala sa predstavnicima civilnog društva, Vlade, Skupštine, Zaštitnika ljudskih prava i sloboda i drugih institucija.

Izvještaj posebno upozorava na praksu zaobilaženja obaveznih javnih konsultacija pri donošenju zakona od značaja za ljudska prava i demokratsku kontrolu vlasti.

Prema podacima iz dokumenta, od novembra 2024. do novembra 2025. rana javna konsultacija sprovedena je za svega sedam od 155 zakona i tri od 72 strateška dokumenta, dok je javna rasprava održana za 40,65 odsto usvojenih zakona.

Istovremeno, 69 odsto anketiranih građana smatra da nema mogućnost da učestvuje u pripremi zakona i strategija.

Kao posebno problematičan primjer izdvojeno je usvajanje zakona o unutrašnjim poslovima i Agenciji za nacionalnu bezbjednost u martu 2026. godine, bez učešća civilnog društva i javne rasprave, prije mišljenja Evropske komisije i uprkos upozorenjima Agencije za sprečavanje korupcije.

Delegacija upozorava da se javne rasprave zaobilaze i tako što se tekstovi pripremljeni u ministarstvima formalno podnose kao poslanički predlozi, čime se izbjegava obaveza konsultovanja javnosti i međuresornog usaglašavanja.

Problematizuje se i ubrzano usvajanje zakona pod obrazloženjem evropskih integracija, jer se, kako se navodi, proces koji bi trebalo da unaprijedi demokratske standarde koristi za sužavanje prostora za javnu raspravu.

Izvještaj bilježi i da konsultacije, čak i kada se formalno sprovedu, često nemaju vidljiv rezultat. NVO su ukazale da učestvuju u radnim grupama i dostavljaju argumentovane predloge, ali da se oni ne nalaze u konačnim tekstovima niti institucije daju sadržajna obrazloženja za njihovo odbijanje.

Kao jedan od pokazatelja gubitka povjerenja navodi se podatak da su u januaru i februaru 2026. godine dva javna poziva za predstavnike civilnog društva u radnim tijelima ostala bez kandidatura.

Dodatno se problematizuje izbor predstavnika NVO u radna tijela i Savjet za saradnju sa civilnim društvom, zbog pitanja reprezentativnosti, stručnosti i mogućeg političkog uticaja.

Navodi se i da Savjet za saradnju sa civilnim društvom, kao centralni institucionalni kanal dijaloga, nije zasijedao više od četiri godine, sve do kraja 2025.

Poseban segment izvještaja odnosi se na finansiranje NVO. Iako postoji zakonom garantovani minimum izdvajanja, ukazuje se na kašnjenja konkursa, nejasne kriterijume, nedovoljno provjerljivu nepristrasnost odlučivanja i slabosti u kontroli trošenja sredstava.

U tom dijelu citiraju se i nalazi Državne revizorske institucije o nepravilnostima u provjeri sukoba interesa, radu komisija, ocjenjivanju projekata i praćenju realizacije ugovora.

Kao primjer administrativnih slabosti naveden je konkurs Ministarstva dijaspore iz aprila 2026. godine, raspisan nakon zakonskog roka, sa pogrešno navedenim datumima i obavezom dostavljanja prijava u štampanoj formi i na CD-u.

Najteža kritika odnosi se na neefikasnost pravne zaštite i neizvršavanje odluka sudova i nezavisnih institucija.

U izvještaju se upozorava da postupci pred Upravnim sudom često traju toliko dugo da presuda stigne kada konkurs, imenovanje ili drugi sporni postupak više ne mogu biti djelotvorno ispravljeni.

Izdvojeni su i slučajevi neizvršavanja pravosnažnih odluka koje se odnose na rukovodstvo RTCG-a, kao i problemi u oblasti slobodnog pristupa informacijama.

Poruka izvještaja je da pravni lijek koji ne donosi pravovremenu i izvršivu odluku prestaje da bude djelotvorna zaštita građana i organizacija.

Dokument ukazuje i na pritiske na nezavisne medije, novinare i branioce ljudskih prava, uključujući javnu diskreditaciju kritičkih glasova, nedostatak zaštite od SLAPP tužbi i zabrinutost zbog postupanja bezbjednosnih institucija prema istraživačkim novinarima.

Delegacija je registrovala i određene pozitivne pomake: sloboda mirnog okupljanja tokom 2025. ostvarivana je bez značajnijih prepreka, registracija NVO je jednostavna i besplatna, podaci o javnom finansiranju relativno su dostupni, a Savjet za saradnju obnovio je rad.

Ipak, ocijenjeno je da ti pomaci ne mogu nadomjestiti sistemski problem odsustva stvarnog uticaja civilnog društva i odgovornosti institucija.

Među ključnim preporukama crnogorskim vlastima su usvajanje novog Zakona o nevladinim organizacijama u skladu sa mišljenjem Venecijanske komisije, dosljedno sprovođenje javnih konsultacija i obavezno obrazlaganje prihvatanja ili odbijanja komentara.

Traži se i prestanak zaobilaženja javnih rasprava kroz poslaničke predloge, unapređenje transparentnosti finansiranja NVO, sprječavanje sukoba interesa, pravovremeno izvršavanje pravosnažnih sudskih odluka i odluka nezavisnih institucija, kao i efikasniji nadzor nad bezbjednosnim sektorom.

Vlastima se preporučuje i da prestanu sa javnim diskreditovanjem branilaca ljudskih prava i organizacija koje kritikuju rad institucija.

Preporuke civilnom sektoru odnose se na nastavak učešća u javnim procesima, sistematsko dokumentovanje slučajeva ignorisanja predloga i kršenja procedura, korišćenje pravnih lijekova i snažnije zajedničko djelovanje.

Konferencija međunarodnih NVO najavila je da će pratiti sprovođenje preporuka i ponudila stručnu podršku institucijama i civilnom društvu.

Suštinska poruka izvještaja je da evropske integracije ne smiju postati administrativni proces u kojem se zakoni usvajaju sve brže, a javnost pita sve manje.

Demokratski kvalitet institucija, zaključuje se, ne mjeri se brojem održanih konsultacija, već njihovom spremnošću da čuju argumente, promijene odluke i odgovaraju kada postupaju suprotno zakonu.

Saopštenje potpisuje Mira Popović Trstenjak, koordinatorka programa Demokratizacija i evropeizacija.