Fusnota o crnogorskoj trobojki

Za Portal Analitiku piše: Aleksandar Radoman.

Alek Barović je juče objavio vrijedan tekst o porijeklu nekoliko primjeraka trobojke s crnogorskim grbom iz muzejskih zbirki u Crnoj Gori i Srbiji. Godinama unazad o pitanjima vezanim za izgled crnogorske zastave iz vremena Knjaževine i Kraljevine Crne Gore izuzetne tekstove napisao je Vladimir Jovanović.

Zato ovo nije tekst koji ima ambiciju da detaljno raspravlja o raspravljenom, no se može čitati kao jedna fusnota uz tekstove Vladimira Jovanovića i Aleka Barovića.

1. Nema sumnje da je upotreba trobojki s različitim namjenama (a po svjedočanstvima i različitim rasporedom boja) u Crnoj Gori bilježena još od kraja 60-ih godina XIX vijeka, a masovnije od 80-ih godina. U izvorima su nazivane nekad „slovenskim“, s jasnom aluzijom na panslavistički pokret. Trobojka (s aplikacijom krsta u gornjem lijevom uglu [u prvoj verziji crveno-bijelo-crvena] ili Knjaževih inicijala i krunom u sredini) najstabilniji je crnogorski pomorsko-trgovački heraldički simbol. Trobojke bez ikakvih aplikacija spominju se u izvorima u kontekstu narodnih zastava i često su zastupljene, uz krstaš barjake, i na svečanostima. 
2. Ono što je, međutim, sasvim izvjesno – za doba Knjaževine i Kraljevine Crne Gore državna zastava bila je crveni barjak s apliciranim grbom. O toj zastavi i širokoj primjeni njezinih varijanti prilježni heraldičar Milan Jovićević veli: „Istovjetnost njihovog likovnog sadržaja sa nekoliko vrsta vojničkih formacijskih zastava – bataljonskim, brigadnim, a određeno vrijeme i alaj-barjakom – dovodi ih u vezu sa crnogorskom vojskom. Međutim, mjesta na kojima su isticane – dvorovi, gradovi, utvrđenja, zgrada ministarstava – upućuju na nesumnjive karakteristike zvaničnih državnih zastava.“ Jovićević bilježi i podatak da su na državnim institucijama nižim od ministarstva u određenim prilikama isticane i trobojke (bez aplikacije grba). Jedan dokument iz 1907. godine, koji citira Jovićević, najbolje ilustruje odnos upotrebe državne zastave (crvenog barjaka s grbom) i trobojki (bez grba). U tom se dokumentu Uprava zetsko-brdske oblasti obraća Ministarstvu unutrašnjih djela s molbom da im se dotadašnja oštećena trobojka zamijeni preko Ministarstva vojnog zastavom s državnim grbom jer, po objašnjenju uprave, „jedna obična trobojka ne priliči za ovakvo jedno nadleštvo“. Molba je odbijena uz obrazloženje da se „zastave sa državnim grbovima u nas upotrebljavaju samo na zgradama ministarstava, a i ne na zgradama drugih državnih nadleštava.“ Budući da se na centralnome balkonu Vladina doma kao śedištu svih ministarstava isticala zastava s crvenim poljem i državnim grbom, jasno je da je upravo to bila državna zastava, dok su trobojke bez grba tretirane kao zastave nižeg ranga, namijenjene nižim državnim ustanovama. 
3. Nema nikakvih podataka o trobojci s grbom (s inicijalima vladara na štitu i lavom ispod dvoglavog orla) kao zvaničnom državnom obilježju u Crnoj Gori sve do 1913. godine, kad se jedna takva zastava javlja na Cetinju krajem aprila tokom proslave povodom zauzeća Skadra. I na snimcima iz Skadra iz aprila iste godine vidi se ta zastava, premda nije sasvim jasna njena namjena, iako je u inventarima Narodnoga muzeja zavedena kao „Alajbarjak Vrhovnoga komandanta kralja Nikole“. Po ovom bi opisu proishodilo da je prva poznata trobojka na kojoj je tadašnji državni grb tretirana kao vojni barjak kralja Nikole.
4. Trobojka je, dakle, obilježila važan segment crnogorske istorije u drugoj polovini XIX vijeka, sve do nestanka crnogorske nezavisnosti 1918. godine. Javlja se ona u tom periodu u nekoliko varijanata – kao pomorsko-trgovačka zastava (najduže s aplikacijom vladarevih inicijala NI i krunom), kao neka forma zastave za široku javnu upotrebu (bez grba) i finalno od 1913. godine s grbom na kojem su inicijali NI na štitu, a lav u pokretu ispod dvoglavog orla, po svemu sudeći, kao Kraljev alajbarjak. U heraldičkoj hijerarhiji, kako smo viđeli, trobojka bez aplikacije je niže rangirana od državne zastave, pa su najviše državne institucije zakićene crvenim barjacima s grbom, a niže ustanove trobojkama bez grba. 
5. O nekoliko primjeraka trobojki s grbom (bez inicijala vladara, odnosno s lavom koji je na štitu) i Milan Jovićević i Alek Barović pisali su kao o formi koja se javlja tek nakon 1918. godine u emigraciji. Ti primjerci ne potpadaju pod kontekst „zvaničnih državnih i vojnih zastava“ koje propisuje crnogorsko zakonodavstvo. A, koliko je poznato, jedna takva zastava prvi put je na nekoj javnoj manifestaciji istaknuta tokom Musolinijevog Marša na Rim oktobra 1922. godine, i to od strane nekolicine oficira koji su uz takvu zastavu nosili i transparent „Crnogorski fašisti“. Riječ je, kako izgleda, o grupi oficira koji su u to vrijeme stali uz Jovana Plamenca, koji je nelegalno sebe proglasio premijerom odbijajući da prizna legitimitet kraljice Milene.
6. Trobojka koja se danas često može viđeti po Crnoj Gori, na kojoj je na štitu dvoglavog orla lav, nije, dakle, dokumentovana kao istorijska zastava Knjaževine i Kraljevine Crne Gore, već se javlja kao neoficijelno obilježje dijela crnogorskih emigranata. Ta je zastava dizajnirana u današnjoj formi krajem 90-ih godina i postala je neoficijelno obilježje jedne političke partije – Socijalističke narodne partije, u onovremenim nastojanjima da se svi zvanični državni simboli obesmisle i ospore. Ta zastava osim partijske simbolike može asocirati još jedino na prvu manifestaciju na kojoj je u toj formi upotrijebljena – Musolinijev Marš na Rim koji je označio trijumf fašizma u Italiji. Kad se danas zastava s takvom istorijskom simbolikom okači povodom 13. jula, Dana državnosti koji asocira na najsvjetlije crnogorske antifašističke tradicije, ona može samo da znači negaciju antifašizma. Valjda je to i razlog što je jedna takva zastava, suprotno zakonima Crne Gore, danas okačena na spomen obilježje posvećeno Trinaestojulskom ustanku na crmničkome Viru, i to od strane udruženja čiji četnik, pardon čelnik, javno i bez zazora tvrdi da baštine tradiciju „dva antifašistička pokreta“ u Crnoj Gori, od kojih je jedan, kako dobro znamo, zapravo kolaborantski i profašistički. Tako je na virski spomenik okačena zastava koju su samozvani „crnogorski fašisti“ nosili tokom Musolinijeva Marša na Rim da, na sramotu države koja ćuti pred nasiljem – danas još uvijek samo simboličkim – oskrnavi slavnu slobodarsku crmničku i crnogorsku tradiciju antifašizma.