Crna Gora u NATO-u od 2017. do danas: uloga, obaveze i promjene u bezbjednosnom okruženju

Crna Gora je 5. juna 2017. godine postala 29. članica Organizacije Sjevernoatlantskog ugovora (NATO). Tim događajem počela je nova faza njene spoljne i bezbjednosne politike. Država koja je prethodno nastojala da postane dio Alijanse dobila je mjesto u njenim političkim strukturama i sistemu kolektivne odbrane, ali je istovremeno preuzela odgovornost da doprinosi zajedničkoj bezbjednosti.

Od tada se međunarodno okruženje značajno promijenilo. NATO je proširio svoje aktivnosti odvraćanja i odbrane, rat u Ukrajini promijenio je evropske bezbjednosne prioritete, dok su sajber napadi, dezinformacije i druge hibridne prijetnje pokazali da savremena bezbjednost prevazilazi tradicionalnu vojnu odbranu. U takvim okolnostima mijenjali su se i zadaci Crne Gore kao članice Alijanse.

NATO je međunarodni političko-vojni savez osnovan 1949. godine. Njegova osnovna svrha jeste zaštita slobode i bezbjednosti članica kroz političku saradnju i kolektivnu odbranu. Članstvo Crne Gore znači da ona učestvuje u konsultacijama i donošenju odluka unutar Alijanse, kao i u planiranju zajedničkih odgovora na bezbjednosne izazove.

Jedan od najvažnijih temelja NATO-a jeste član 5 Sjevernoatlantskog ugovora, kojim se oružani napad na jednu ili više članica smatra napadom na sve. To je princip kolektivne odbrane i predstavlja ključnu bezbjednosnu garanciju Alijanse.

Ipak, član 5 ne znači da sve članice automatski odgovaraju identičnom vojnom akcijom. Ugovor predviđa da svaka saveznica preduzme mjere koje smatra potrebnim, uključujući upotrebu oružane sile, kako bi pomogla napadnutoj članici. Konkretan odgovor zavisi od okolnosti i odluka saveznica.

Članstvo, prema tome, nije samo zaštita koju Crna Gora dobija od drugih država. Ono podrazumijeva i obavezu da razvija vlastite odbrambene sposobnosti, učestvuje u zajedničkim aktivnostima i doprinosi sprovođenju odluka koje se donose u okviru Alijanse.

NATO je prilikom prijema Crne Gore 2017. godine naglasio da ona dobija ravnopravan glas u oblikovanju zajedničke politike. To je važno jer, iako se članice znatno razlikuju po teritoriji, broju stanovnika i vojnoj snazi, svaka učestvuje u radu Alijanse kao suverena država. 

Prve godine članstva: integracija u zajednički sistem odbrane

U prvim godinama nakon pristupanja, jedan od prioriteta Crne Gore bio je da svoje institucije i odbrambene kapacitete u potpunosti uključi u rad NATO-a. To je podrazumijevalo usklađivanje procedura, obuku pripadnika Vojske, unapređenje komunikacionih sistema i saradnju sa oružanim snagama drugih članica.

Jedan od najkonkretnijih primjera takve saradnje jeste zaštita crnogorskog vazdušnog prostora. Crna Gora ne posjeduje borbene avione namijenjene samostalnom izvršavanju zadataka NATO nadzora i zaštite vazdušnog prostora, pa se oslanja na savezničke kapacitete.

U junu 2018. godine počela je NATO misija vazdušnog patroliranja iznad Crne Gore, koju su podržale Italija i Grčka. Ovaj sistem omogućava nadzor vazdušnog prostora i reagovanje u situacijama koje zahtijevaju provjeru ili zaštitu, bez potrebe da Crna Gora samostalno održava sve potrebne vazduhoplovne kapacitete. 

Ovaj primjer pokazuje praktičnu vrijednost kolektivne odbrane - država može da ostvari određene bezbjednosne sposobnosti kroz saradnju sa saveznicama, umjesto da sama finansira i održava svaki segment odbrambenog sistema.

Istovremeno, integracija u NATO zahtijeva kontinuiranu obuku, održavanje opreme, razvoj ljudskih resursa i prilagođavanje novim standardima. 

Doprinos Crne Gore međunarodnim misijama i operacijama

Crna Gora ne učestvuje u NATO-u samo kroz političke konsultacije. Jedan od načina na koji doprinosi zajedničkoj bezbjednosti jeste slanje svojih pripadnika u međunarodne misije i multinacionalne snage.

Prije i nakon pristupanja Alijansi, crnogorski vojnici učestvovali su u međunarodnim operacijama, uključujući angažovanje u Avganistanu. Učešće u misiji Resolute Support završeno je 2020. godine, nakon čega su se prioriteti međunarodnog angažovanja postepeno mijenjali. Crna Gora je nastavila da učestvuje u drugim aktivnostima NATO-a, uključujući angažovanje na Kosovu i u multinacionalnim snagama u Evropi. 

U 2026. godini NATO je posebno istakao doprinos Crne Gore kroz učešće njenih pripadnika u NATO snagama u Letoniji i Bugarskoj, kao i u misiji KFOR na Kosovu. 

Da bi se razumio značaj ovih angažovanja, potrebno je razlikovati njihove zadatke.

- NATO snage u Letoniji i Bugarskoj dio su šireg savezničkog prisustva na istočnom krilu Alijanse. Njihova svrha je jačanje odvraćanja i odbrambene spremnosti, kao i pokazivanje da su saveznice spremne da zajednički štite svoju teritoriju.

- KFOR je NATO-ova međunarodna bezbjednosna misija na Kosovu. Njen zadatak je doprinos sigurnom i stabilnom okruženju i slobodi kretanja, u skladu sa mandatom zasnovanim na Rezoluciji 1244 Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija.

Učešće u ovim aktivnostima ima dva važna aspekta. Prvo, Crna Gora doprinosi zajedničkim ciljevima Alijanse. Drugo, njeni pripadnici stiču iskustvo u radu sa kolegama iz drugih država, učeći da primjenjuju zajedničke procedure i djeluju u multinacionalnom okruženju.

Interoperabilnost predstavlja jedan od ključnih preduslova za uspješno djelovanje u okviru međunarodnih vojnih struktura, posebno kada je riječ o usklađivanju operativnih procedura, komunikacije i upotrebe raspoloživih kapaciteta. Za Vojsku Crne Gore, kao vojsku ograničenih resursa, ovaj princip ima poseban značaj u kontekstu zajedničkih operacija i efikasnog doprinosa kolektivnim bezbjednosnim mehanizmima.

Odbrambeni budžet: koliko Crna Gora ulaže i zašto?

Jedna od najčešće pominjanih tema u vezi sa NATO članstvom jesu izdvajanja za odbranu. U javnosti se često govori o procentu bruto domaćeg proizvoda (BDP), ali bez objašnjenja šta taj podatak zapravo znači.

BDP predstavlja ukupnu vrijednost dobara i usluga proizvedenih u jednoj zemlji tokom određenog perioda. Kada se kaže da država izdvaja određeni procenat BDP-a za odbranu, to pokazuje koliki dio njene ekonomske aktivnosti odgovara izdvajanjima za taj sektor.

NATO je 2014. godine postavio smjernicu da članice koje su trošile manje od 2 odsto BDP-a nastoje da povećaju izdvajanja do tog nivoa. Taj cilj postao je važan pokazatelj raspodjele odgovornosti među saveznicama, ali nije značio da se sav novac troši na kupovinu oružja. Odbrambeni budžeti obuhvataju i obuku, plate određenih kategorija osoblja, održavanje, infrastrukturu, opremu i druge troškove koji se računaju prema NATO metodologiji.

Prema zvaničnim podacima Vlade Crne Gore, izdvajanja za odbranu dostigla su 2,05 odsto BDP-a u 2025. godini. U junu 2026. Ministarstvo odbrane saopštilo je da se za tu godinu projektuju izdvajanja između 2,2 odsto i 2,3 odsto BDP-a. 

Ovi podaci pokazuju da Crna Gora nastoji da poveća ulaganja u odbrambeni sektor. Ipak, procenat BDP-a sam po sebi ne govori dovoljno o tome koliko je vojska spremna, kako se sredstva troše ili da li su nabavljeni kapaciteti odgovarajući. Za potpunu procjenu potrebno je posmatrati strukturu budžeta, rezultate modernizacije, stanje opreme, obuku i sposobnost izvršavanja zadataka.

Upravo zbog toga važno je razlikovati iznos izdvajanja od rezultata ulaganja. Veći budžet predstavlja finansijski preduslov za razvoj sposobnosti, ali njegov stvarni učinak zavisi od planiranja, transparentnosti, nabavki, održavanja i odgovornog upravljanja javnim novcem.

Odbrana je javna potreba, ali se finansira iz državnih sredstava koja su istovremeno potrebna za obrazovanje, zdravstvo, infrastrukturu i druge oblasti. Zbog toga odluke o odbrambenom budžetu treba da budu razumljive javnosti i podložne institucionalnom i demokratskom nadzoru.

Modernizacija Vojske Crne Gore

Povećanje izdvajanja za odbranu povezano je sa potrebom da se unaprijede sposobnosti Vojske Crne Gore. Modernizacija podrazumijeva obuku, održavanje postojećih sistema, unapređenje infrastrukture, razvoj komandnih i komunikacionih kapaciteta i osposobljavanje ljudstva.

NATO koristi proces planiranja odbrane kako bi sa saveznicama usaglasio koje su sposobnosti potrebne za ostvarivanje zajedničkih ciljeva. U tom procesu se određuju zadaci i prioriteti koje svaka članica treba da razvija, uzimajući u obzir njene mogućnosti i potrebe Alijanse.

Za Crnu Goru to znači da razvoj vojske ne može biti posmatran odvojeno od šireg sistema kolektivne odbrane. Potrebno je da njene jedinice mogu da sarađuju sa savezničkim snagama i da budu osposobljene za zadatke koji su im dodijeljeni.

Istovremeno, odbrambene sposobnosti moraju odgovarati i potrebama same države. Zaštita teritorije, podrška civilnim institucijama u vanrednim situacijama i sposobnost odgovora na različite bezbjednosne izazove ostaju važni elementi nacionalne bezbjednosti.

Sajber bezbjednost i hibridne prijetnje

Savremena bezbjednost ne zavisi samo od broja vojnika, aviona ili drugih vojnih kapaciteta. Sve veći značaj imaju zaštita digitalnih sistema, otpornost institucija i sposobnost prepoznavanja koordinisanih pokušaja destabilizacije.

Sajber prijetnje obuhvataju napade na računarske mreže, digitalne sisteme i podatke. Takvi napadi mogu ugroziti rad institucija, komunikacije i pružanje javnih usluga.

Hibridne prijetnje predstavljaju širi skup aktivnosti kojima se mogu kombinovati sajber napadi, dezinformacije, ekonomski pritisci, prikriveni politički uticaj i drugi načini djelovanja. Njihov cilj može biti slabljenje povjerenja u institucije, izazivanje podjela ili otežavanje funkcionisanja države.

Crna Gora je sarađivala sa NATO-om u ovoj oblasti i prije početka ruske invazije na Ukrajinu 2022. godine. Godine 2019. Alijansa je, na zahtjev crnogorskih vlasti, uputila tim za podršku u suprotstavljanju hibridnim prijetnjama. Takva podrška služi procjeni rizika, razvoju sposobnosti i unapređenju koordinacije između relevantnih institucija. 

Ova oblast pokazuje zašto bezbjednost nije isključivo posao vojske. Zaštita države uključuje i rad institucija koje se bave digitalnom infrastrukturom, komunikacijama, kriznim upravljanjem i zaštitom podataka. Važnu ulogu imaju i mediji, obrazovne ustanove i građani, posebno kada je riječ o prepoznavanju netačnih ili manipulativnih informacija.

Rat u Ukrajini i promjena NATO prioriteta

Ruska invazija na Ukrajinu u februaru 2022. godine značajno je promijenila bezbjednosnu situaciju u Evropi. NATO je nakon toga dodatno ojačao svoje planove odbrane, povećao spremnost snaga i proširio aktivnosti odvraćanja, naročito na istočnom krilu Alijanse. 

Odvraćanje je pojam koji označava nastojanje da se potencijalni protivnik odvrati od napada uvjerljivom sposobnošću države ili saveza da se odbrani i odgovori na agresiju. U NATO kontekstu, ono se zasniva na kombinaciji vojnih sposobnosti, zajedničkog planiranja i političke odlučnosti članica.

Crna Gora je, kao članica Alijanse, podržala zajednički pristup saveznica prema ruskoj invaziji i pružala podršku Ukrajini. NATO je u decembru 2024. posebno istakao crnogorski doprinos Ukrajini, uključujući pomoć kroz NATO sveobuhvatni paket podrške. 

Važno je, međutim, jasno razlikovati podršku Ukrajini od direktnog učešća u ratu. Članstvo u NATO-u samo po sebi ne znači da je Crna Gora u ratu sa Rusijom. Podrška Ukrajini i zajedničke mjere odvraćanja dio su šire bezbjednosne politike, dok se pitanje direktnog oružanog napada na članicu razmatra u skladu sa Sjevernoatlantskim ugovorom i odlukama saveznica.

Rat u Ukrajini pokazao je i koliko se brzo mogu promijeniti prioriteti država. Ono što je prije nekoliko godina bilo pitanje dugoročnog planiranja, danas je povezano sa konkretnim odlukama o spremnosti snaga, zalihama, infrastrukturi i odbrambenim budžetima.

Novi cilj NATO-a: ulaganja do 2035. godine

Na samitu u Hagu u junu 2025. godine članice NATO-a dogovorile su novi cilj ulaganja u odbranu i širu bezbjednost. Obavezale su se da do 2035. godine nastoje da izdvajaju ukupno 5 odsto BDP-a godišnje, kroz dvije kategorije: najmanje 3,5% za osnovne odbrambene potrebe, prema NATO definiciji, i do 1,5% za šire odbrambene i bezbjednosne potrebe. 

Ova odluka predstavlja promjenu u odnosu na raniju smjernicu od 2% BDP-a. Važno je, međutim, razumjeti da se novi cilj ne odnosi samo na klasičnu vojnu potrošnju. Šira kategorija može obuhvatiti ulaganja u kritičnu infrastrukturu, otpornost, mreže, civilnu pripravnost i druge oblasti koje doprinose bezbjednosti, u skladu sa dogovorenim pravilima.

Za Crnu Goru će sprovođenje ove obaveze zahtijevati dugoročno planiranje. Povećanje izdvajanja treba uskladiti sa ekonomskim mogućnostima države, potrebama Vojske i drugim javnim prioritetima. Važno je i da se jasno utvrdi koje sposobnosti treba razvijati i na koji način će se mjeriti rezultati ulaganja.

Crna Gora i bezbjednost Zapadnog Balkana

Položaj Crne Gore daje njenom članstvu značaj koji prevazilazi veličinu države i broj pripadnika njene vojske. Crna Gora se nalazi na Jadranu, u regionu Zapadnog Balkana, koji NATO smatra strateški važnim za evropsku bezbjednost.

Region je tokom posljednjih decenija prošao kroz ratove, političke krize i dugotrajne sporove. I danas postoje pitanja koja zahtijevaju politički dijalog, međunarodnu saradnju i pažljivo upravljanje bezbjednosnim rizicima.

Crna Gora može da doprinosi stabilnosti kroz učešće u NATO aktivnostima, regionalnu saradnju i podršku međunarodnim naporima za očuvanje mira. Posebno se izdvaja njen doprinos misiji KFOR na Kosovu.

Tokom posjete Crnoj Gori u maju 2026. godine, generalni sekretar NATO-a Mark Rutte istakao je njen doprinos Alijansi i stabilnosti Zapadnog Balkana. Tom prilikom posebno je pomenuo učešće crnogorskih pripadnika u NATO snagama u Letoniji i Bugarskoj, kao i u KFOR-u. 

Zbog toga doprinos Crne Gore stabilnosti regiona treba posmatrati kroz više dimenzija: vojnu saradnju, diplomatsko djelovanje, regionalni dijalog i sposobnost institucija da odgovore na izazove.

Šta članstvo znači za građane?

Za građane NATO članstvo često djeluje kao tema koja se tiče isključivo političara, diplomata i vojske. Međutim, odluke u oblasti bezbjednosti utiču i na šire društvo.

Kolektivna odbrana pruža okvir za zajednički odgovor na oružani napad, dok saradnja sa saveznicama omogućava pristup određenim kapacitetima, informacijama i iskustvima. Istovremeno, članstvo podrazumijeva finansijske obaveze, ulaganja u odbranu i učešće u zajedničkim aktivnostima.

Zato je važno da javnost ima pristup jasnim informacijama o odbrambenoj politici, budžetu i rezultatima modernizacije. Građani treba da mogu da razumiju zašto se određena sredstva izdvajaju, koje se sposobnosti razvijaju i kako se procjenjuje uspješnost tih ulaganja.

Posebno je značajno da mladi razumiju razliku između činjenica, političkih stavova i propagandnih poruka. NATO je predmet različitih političkih rasprava, ali se njegovo funkcionisanje može analizirati na osnovu ugovora, odluka, zvaničnih podataka i konkretnih aktivnosti.

Informisanost ne podrazumijeva obavezu da svi građani imaju isti stav o članstvu, već da svoje mišljenje mogu da formiraju na osnovu provjerenih podataka, razumijevanja obaveza i koristi, kao i kritičkog sagledavanja javnih politika.

Ovaj tekst nastao je u okviru projekta „Spremni za EU“, koji podržava Opština Bar u okviru Javnog konkursa za raspodjelu sredstava za projekte nevladinih organizacija za 2026. godinu. Sadržaj ovog teksta isključiva je odgovornost NVU Eduko Plus i ne odražava nužno stavove donatora.