Šta znače poruke Fridriha Merca: Njemačka prekida iluziju transatlantske epohe

Fridrih Merc je 13. februara 2026. u Minhenu održao govor koji se ne može svesti na uobičajenu evropsku retoriku o savezništvu i zajedničkim vrijednostima.

Njegovo obraćanje na otvaranju Bezbjednosne konferencije bilo je prije svega politička dijagnoza, ali i jasna poruka da se Evropa više ne može ponašati kao prostor koji istoriju posmatra sa distance. Merc nije pominjao Zapadni Balkan niti Crnu Goru, ali je govorio o promjeni međunarodnog poretka na način koji se tiče cijelog kontinenta, uključujući i region koji je tradicionalno osjetljiv na pomjeranja velikih sila. Minhen 2026. je, u tom smislu, bio trenutak kada je Njemačka pokušala da artikuliše evropski odgovor na novu eru u kojoj se svijet ponovo uređuje kroz moć, pritisak i sfere uticaja.

Merc je odmah postavio ton rečenicom koja je zvučala kao kraj jedne epohe: „Ovaj poredak, koliko god da je bio nesavršen čak i u svom najboljem izdanju, više kao takav ne postoji." To nije bila metafora, već priznanje da se pravila koja su važila nakon Hladnog rata više ne mogu uzimati kao stabilan okvir. Evropa, kako je rekao, završava „dugi odmor od svjetske istorije" i ulazi u eru koju ponovo karakterišu supersile, rivalstvo i brutalna politika interesa.

U tom kontekstu, Merc je govorio o ruskom revizionizmu i ratu protiv Ukrajine kao najočiglednijem primjeru raspada starog poretka, ali je jednako naglasio i kinesku ambiciju globalne dominacije, upozoravajući da Peking sistematski koristi zavisnosti drugih i reinterpretira međunarodni sistem prema sopstvenim ciljevima. Međutim, pravi politički nerv njegovog govora nije bio samo u odnosu prema Moskvi i Pekingu, već u načinu na koji je definisao promijenjeni odnos sa Sjedinjenim Državama.

Minhen je ove godine bio i prostor sudara dvije vizije Zapada. Dan ranije, američki državni sekretar Mark Rubio nastupio je kao glas Trampove administracije koja otvoreno zagovara zatvaranje granica, odbacivanje multilateralnih institucija i povratak nacionalnom interesu kao jedinom kriterijumu. Merc je odgovorio bez teatralnosti, ali suštinski kao protivnik tog kursa. Njegova rečenica da se „između Evrope i Sjedinjenih Američkih Država otvorio raskol, duboka provalija" bila je jedna od najozbiljnijih ocjena transatlantskih odnosa u posljednjoj deceniji. To nije bio poziv na raskid, ali jeste priznanje da partnerstvo više nije samorazumljivo.

Najdirektnije razgraničenje Merc je povukao u ideološkom smislu: „Kulturni rat koji vodi MAGA-pokret u SAD nije naš." U toj rečenici sadržan je evropski otpor trampističkoj viziji Zapada kao civilizacijske tvrđave. Merc je jasno stavio do znanja da Evropa neće uvoziti američke unutrašnje političke sukobe, niti graditi svoju politiku na logici identitetske mobilizacije i permanentnog kulturnog konflikta. Još eksplicitnije, odbacio je američki impuls napuštanja globalnih institucija, naglašavajući: „Mi se držimo klimatskih sporazuma i Svjetske zdravstvene organizacije jer smo uvjereni da globalne izazove možemo rješavati samo zajedno." U prevodu, Amerika može rušiti postojeće okvire, ali Evropa ne želi da ide tim putem.

Istovremeno, Merc je priznao da evropska politika posljednjih decenija nije bila utemeljena na realnoj moći. Govorio je o njemačkoj spoljnoj politici koja je imala „normativni višak", koja je često kritikovala kršenja međunarodnog poretka, ali nije raspolagala sredstvima da utiče na ishod. „Ovaj jaz između težnji i mogućnosti se previše proširio. Sad ga zatvaramo", rekao je, najavljujući zaokret koji se više ne zasniva na moralnim opomenama, nego na vojnoj i industrijskoj transformaciji.

Njemačka, prema Mercu, ulazi u fazu ogromnih ulaganja u bezbjednost. NATO saveznici su se obavezali na pet odsto BDP-a, a Berlin planira „nekoliko stotina milijardi eura" u narednim godinama. Cilj je otvoreno definisan: Bundesver treba da postane „najjača konvencionalna vojska u Evropi što je prije moguće". To je dramatičan raskid sa poslijeratnom njemačkom suzdržanošću. Merc je podsjetio da Njemačka nakon 1945. nije olako shvatala državnu moć, ali je dodao i ključnu opasku: „Ne samo da previše državne moći uništava temelje naše slobode. I premalo državne moći vodi do istog rezultata, ali drugim putem."

U odnosu prema Americi, Merc je time izgovorio možda najvažniju stratešku poruku: Evropa mora jačati da bi prestala da bude zavisna. „Ovo stanje zavisnosti smo sami izazvali. Ali mi sada ostavljamo ovu situaciju iza sebe", rekao je. Rubio je tražio disciplinu saveznika, Merc nudi emancipaciju kontinenta. NATO ostaje okvir, ali Evropa mora izgraditi „samoodrživ evropski stub" unutar Alijanse. Merc je čak otvorio razgovore sa Emanuelom Makronom o evropskom nuklearnom odvraćanju, uz insistiranje da u Evropi „neće nastati zone različite bezbjednosti".

Minhen 2026. je, tako, postao trenutak kada je Njemačka pod Mercovim glasom izgovorila evropsko „ne" trampističkoj Americi, ali ne kroz antiamerikanizam, već kroz distancu i redefinisanje odnosa. Rubio je nudio Zapad kao tvrđavu i unilateralnu silu, Merc je odgovorio Evropom koja želi da ostane u pravilima, institucijama i partnerstvima, ali i da izgradi dovoljno moći da više ne bude američki dodatak. To je nova evropska politika: manje moralne retorike, više strateškog realizma, i prvi put otvoreno priznanje da se transatlantska era više ne podrazumijeva, već mora biti ponovo pregovarana.