Protivpješadijske mine ponovo dijele Evropu
Smatralo se velikim uspjehom kada je većina država svijeta pristala da odustane od protivpješadijskih mina. Riječ je o oružju koje najčešće pogađa civile. Ipak, pod uticajem rata u Ukrajini, odnos prema minama ponovo se mijenja.
Rahila Bibi igrala se napolju sa braćom i sestrama kada je eksplodirala mina.
Nakon nesreće koja se dogodila u avgustu 2020, tada dvanaestogodišnjoj djevojčici amputirane su obije ruke. Njena sestra zadobila je tešku povredu noge, a brat je izgubio oko.
Rahila je za Dojče vele 2023. godine ispričala da jedva uspijeva da radi domaće zadatke, ali da želi po svaku cijenu da nastavi školovanje.
Takvih slučajeva širom svijeta i dalje ima na hiljade. Prema preliminarnoj analizi nevladine organizacije Landmine and Cluster Munition Monitor, tokom 2025. godine više od 5.000 ljudi poginulo je ili povrijeđeno od mina i zaostalih eksplozivnih sredstava. Većina žrtava bili su civili.
U Južnom Sudanu prošle godine čak 90 odsto žrtava mina činila su djeca.
Podmuklo oružje s dugotrajnim posljedicama
Dok mnoga djeca stradaju u eksplozijama, protivpješadijske mine često su konstruisane tako da odrasle osobe teško povrede, ali ne i da ih usmrte. Logika iza toga je da ranjeni vojnik protivniku vezuje više resursa nego poginuli.
Mine predstavljaju opasnost i dugo nakon završetka ratova. Više od tri decenije nakon sukoba na Balkanu, u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini i dalje dolazi do nesreća sa smrtnim ishodom ili teškim povredama.
Tokom devedesetih godina širom svijeta bilježilo se oko 25.000 žrtava mina godišnje. To je dovelo do snažnog međunarodnog pritiska i na kraju do usvajanja Otavske konvencije. Godine 1997. predstavnici 121 države potpisali su u Otavi međunarodni sporazum kojim su se obavezali da će se odreći protivjpešadijskih mina.
Do danas je sporazumu pristupilo 166 država. Među njima ipak nisu velike sile poput SAD, Kine, Rusije i Indije.
Posljedice rata u Ukrajini
Posljednjih godina taj međunarodni konsenzus počeo je da slabi. Zbog ruske invazije na Ukrajinu, pet članica NATO koje se graniče sa Rusijom odlučilo je da napusti Otavsku konvenciju.
Ukrajina je takođe pokrenula postupak povlačenja, mada će ono pravno stupiti na snagu tek po završetku rata.
- To je opasan presedan koji su stvorile upravo evropske države - kaže Simona Vizocki iz frankfurtskog Instituta za istraživanje mira i sukoba PRIF. Prema njenim riječima, i druge zemlje koje se suočavaju sa bezbjednosnim prijetnjama mogle bi da krenu istim putem, što bi dodatno oslabilo značaj cijele konvencije.
Ukrajina svoj potez opravdava činjenicom da Rusija nikada nije pristupila sporazumu i da koristi mine na ukrajinskoj teritoriji.
- Ne možemo ostati vezani ograničenjima dok neprijatelj nema nikakva ograničenja - izjavio je 2025. godine Roman Kostenko, predsjednik Odbora za odbranu ukrajinskog parlamenta.
Prema procjenama UNMAS-a, oko četvrtine teritorije Ukrajine nalazi se pod sumnjom da je minirana. To obuhvata i područja pod kontrolom Kijeva i teritorije pod ruskom okupacijom.
Tokom prve tri i po godine rata više od 1.150 civila ubijeno je ili ranjeno u eksplozijama mina i zaostalih eksplozivnih sredstava.
Troškovi razminiranja procjenjuju se na oko 35 milijardi dolara.
Zemlje NATO mine vide kao sredstvo odvraćanja
Rat u Ukrajini uticao je i na susjedne zemlje koje imaju istorijsko iskustvo sukoba sa Rusijom. Poljska, Litvanija, Letonija, Estonija i Finska tokom 2025. godine odlučile su da napuste zabranu protivpješadijskih mina.
Poljski premijer Donald Tusk više puta je izjavio da njegova zemlja želi mogućnost da u kratkom roku minira istočnu granicu u slučaju rata. Tamošnja državna kompanija Belma trebalo bi zato da pokrene masovnu proizvodnju protivpješadijskih mina.
Slične planove najavila je i Litvanija.
Finska vojska tvrdi da bi u slučaju postavljanja mina vodila precizne karte minskih polja kako bi njihovo uklanjanje kasnije bilo jednostavnije.
Vizocki smatra da je to napredak u odnosu na prošlost, ali upozorava da moderne mine koriste nove senzore i složene tehnologije koje dodatno otežavaju razminiranje.
- U praksi se gotovo uvijek dešava da su minirana i područja koja koriste civili. Mine ostaju godinama i upravo civili najčešće stradaju - upozorava ona.
Slabi sistem kontrole naoružanja
Dok se u brojnim zemljama i dalje uklanjaju zaostale mine iz starih sukoba, organizacija Landmine and Cluster Munition Monitor upozorava da se nova područja ponovo masovno miniraju, između ostalog u Mjanmaru i Ukrajini.
Povratak mina događa se u trenutku kada globalni sistem kontrole naoružanja vidljivo slabi. Posljednjih godina prestala su da važe tri važna sporazuma između SAD i Rusije: sporazum INF o raketama srednjeg dometa, sporazum New START o ograničavanju nuklearnog oružja i Sporazum o otvorenom nebu, koji je omogućavao međusobne posmatračke letove.
Rusija se 2023. godine povukla i iz Sporazuma o konvencionalnim oružanim snagama u Evropi (CFE), koji je ograničavao količinu teškog naoružanja na evropskom kontinentu.
- Humanitarna kontrola naoružanja, kojoj pripada i zabrana protivpješadijskih mina, dugo je bila jedina oblast za koju se moglo reći da još funkcioniše. Ali ni to više nije slučaj - kaže Simona Vizocki.