Četrdeset godina ARS-a: časopis koji je nadživio države i sačuvao književnost

Jubilarni broj časopisa ARS, kojim se obilježavaju četiri decenije od njegovog osnivanja 1986. godine, na gotovo četiri stotine stranica okuplja neke od najznačajnijih pisaca i intelektualaca savremene crnogorske i regionalne književnosti. Od Milorada Popovića, Miljenka Jergovića i Svetislava Basare, preko Jovice Aćina, Ivana Lovrenovića, Josipa Mlakića i Faruka Šehića, do Borisa A. Novaka, Ahmeda Burića, Envera Kazaza, Dragane Tripković, Nikole Nikolića, novi ARS istovremeno je jubilarni dokument i potvrda poetike zbog koje je ovaj časopis četiri decenije opstajao na prostoru na kojem su se u međuvremenu mijenjale države, granice i kulturne politike.

Četrdeset godina jednog književnog časopisa u kulturi kratkih institucionalnih pamćenja nije samo jubilej, već hronika.

ARS je prvi put izašao na Cetinju u avgustu 1986. godine, u posljednjim godinama jugoslovenskog socijalizma, i već premijernim brojem izašao iz tadašnjih lokalnih okvira. Njegovu grafičku koncepciju osmislio je Bogdan Kršić, a na stranicama prvog broja našli su se tekstovi i prijevodi Borislava Pekića, Oskara Daviča, Tomaža Šalamuna, Alena Ginzberga, Vlada Gotovca, Rudija Šelige, Nede Mirande Blažević, Vojislava Despotova i Voja Šindolića. Četiri decenije kasnije, spisak autora jubilarnog izdanja pokazuje da se osnovna ambicija časopisa nije promijenila: Cetinje je njegova adresa, ali njegov književni prostor nikada nije bio omeđen državnom granicom.

Jubilarni broj otvara tekst „Prvih četrdeset godina ARSA“ Milorada Popovića, svojevrsna autobiografija časopisa, ali i hronika kulturnog i političkog vremena u kojem je nastajao i opstajao. U tih četrdeset godina ARS je, kako podsjeća, nominalno izlazio u četiri države — SFRJ, SRJ, Srbiji i Crnoj Gori i samostalnoj Crnoj Gori. Njegov kontinuitet zato nije samo bibliografska činjenica nego rijetkost u crnogorskoj kulturi. Književni dio broja potom otvara Milorad Popović prozom „Hotel Dubrovnik”, široko postavljenom istorijskom naracijom koja kroz sudbinu zagrebačkog hotela, njegovog vlasnika Svetozara Milinova i političko-policijsku mrežu ratnog Zagreba ulazi u tamne hodnike evropske i jugoslovenske istorije.

Slijedi Miljenko Jergović sa tekstom „Dvojica“, odlomkom iz romana-inventarne knjige u nastajanju Moje stvari. U središtu Jergovićevog rukopisa ponovo su Miroslav Krleža i Ivo Andrić, dvije biografije, dvije književne i istorijske figure kroz koje se prelamaju kulturna istorija Jugoslavije, sjećanje i fikcija.

Svetislav Basara zastupljen je odlomkom iz romana „Šerpas“, tekstom prepoznatljive basarijanske ironije i groteske, u kojem savremeni Beograd i njegova politička stvarnost prolaze kroz mašinu jezičkog apsurda. Nakon Basare dolazi Jovica Aćin sa “Mističnim putem“, a potom Ivan Lovrenović sa tekstom „Hirovit gost je smrt“. Slijedi Ljubeta Labović i proza „Posljednji dan sa Ester“, tekst koji uspostavlja intimni dijalog sa Silvijom Plat i njenom Ester Grinvud, preplićući književnu memoriju i iskustvo ljubavi, bliskosti i gubitka. Josip Mlakić objavljuje „Legendu o tišini“, nakon čega dolazi Faruk Šehić sa „Parfemom s Orijenta“.

Slijedi Dragana Tripković sa „Poemom o Dobrom Selu“, poetskom dramom tekstom u kojoj se individualno i kolektivno pamćenje, mjesto, zločin i istorija prepliću u pokušaju da se jezikom sačuva ono što bi zaborav najradije prekrio.

Posebno mjesto u jubilarnom broju pripada slovenačkom pjesniku Borisu A. Novaku, koji objavljuje „Pjesme za 40-godišnjicu ARS-a“. Slijedi Ahmed Burić sa tekstom „Kapitalizam“, a za njim Enver Kazaz sa tekstom „Pred kraj“ — dva autorska glasa koji, svaki vlastitim postupkom, nastavljaju ono što je ARS radio od osnivanja: književnost ne odvaja od društva i vremena u kojem nastaje.

Prozni niz nastavlja Marija Krivokapić pričom „Držanje po kroju“, a potom Dragana Kršenković Brković tekstom „Šapat zaboravljenih glasova“. Marija Sarap zastupljena je prozom „Vodeni ljudi“, dok Almir Bašović objavljuje „Sarajevce“.

Irska književnica Silija de Frejn (Celia de Fréine) prisutna je pričom „Zimska priča“, u prevodu Aleksandre Nikčević-Batrićević. De Frejn piše na irskom i engleskom jeziku, a njen rad snažno je vezan za pitanja identiteta, istorije, kulture i položaja žena.

Upravo nakon njene priče jubilarni ARS otvara poseban temat „Žene i starenje – Ka preispitivanju ženskog iskustva starenja“, koji je priredila Aleksandra Nikčević-Batrićević. Temat se bavi starenjem kao književnim, kulturnim, rodnim i društvenim iskustvom, odnosno načinima na koje su tijelo, godine i društvena vidljivost žene oblikovani kulturnim stereotipima.

U okviru temata Dragana Kršenković Brković potpisuje studiju „Moć, starenje žena i kultura: predrasude koje su nas zarobile“, posvećenu kulturnim konstrukcijama ženskog starenja i feminističkim čitanjima tih obrazaca.

Marija Krivokapić piše tekst „Džoj Hardžo – uhvatiti svjetlo u mraku antropocena“, dok Kristina Bojanović u eseju „Protok kao dar“ razmatra vrijeme, starenje, ejdžizam i mogućnost drugačijeg razumijevanja prolaznosti.

Tatjana Bijelić u radu „Oganj u snijegu: liminalnost i protok vremena u poeziji Ivančice Đerić“ čita poeziju kroz iskustva egzila, ženskog identiteta, starenja tijela i transnacionalnog prostora.

Temat zaključuje Jelena Pralas studijom „Žene i starenje u prozi Džulijana Barnsa“, analizirajući različite Barnsove ženske likove i način na koji se kroz njih reprodukuje ili problematizuje dominantni zapadni „narativ propadanja“ vezan za starost.

Nakon temata časopis se vraća književnosti. Nikola Nikolić objavljuje „Dnevnik“, a Sead Šabotić „Atlas izgubljenih reprezentacija – kartografske zapise“ posvećen Božu Koprivici.

Esejističko-kritički završetak broja donosi Ethem Mandić sa tekstom Fluidne granice i traume u romanu “Lovište samoće”, Dragane Tripković, zatim Biljanu Miranović sa tekstom „Uzmi i čitaj ‘Posijecite visoko drveće’“, posvećenim knjizi Nikole Nikolića, te Gordanu Kuč sa radom „Instalacija kao umjetnički izraz“.

Broj zatvara Novica Vujović tekstom „Politička fikcija u tumačenjima Ethema Mandića“, posvećenim Mandićevoj monografiji Politika romana. Ideologija i interkulturalnost u južnoslovenskome romanu 20. vijeka, koja obuhvata čitanja Krleže, Andrića, Selimovića, Daviča, Bulatovića, Pekića, Kiša, Kovača i Zupana.

Tako se posljednja stranica jubilarnog broja, zapravo, vraća pitanju s kojim je ARS prije četrdeset godina i počeo: može li književnost biti prostor slobodnog mišljenja u sredini koja joj tu slobodu neprestano sužava?

Od obnovljene redakcije u kojoj su bili Mladen Lompar, Milorad Popović, Pavle Goranović, Balša Brković, Ognjen Spahić i Andrej Nikolaidis, ARS je tokom narednih decenija izgradio regionalnu reputaciju i dobio nagradu Sarajevskog sajma knjiga za najbolji časopis u regionu.

Od ovog jubilarnog broja član redakcije postaje i Miljenko Jergović, koji je uredio prethodni broj ARS-a posvećen tekstovima sa njegovog Ajfelovog mosta.

Zato broj 3–4/2026 nije zamišljen kao muzejska vitrina vlastite prošlosti. Naprotiv. Najbolji način da književni časopis obilježi četrdeseti rođendan jeste da napravi dobar novi broj. ARS upravo to radi.