Zapadni Balkan u geopolitičkom bermudskom trouglu: može li Crna Gora osvijetliti izlaz?

Za Antenu M piše: Admiral Dragan Samardžić

Dok se lideri Evropske unije i država Zapadnog Balkana okupljaju u Tivtu, region se ponovo vraća u fokus svjetske geopolitike. Evropa je dugo vjerovala da je balkansko pitanje zatvoreno. Rat u Ukrajini pokazao je da nije.

Rat u Ukrajini, nestabilnost energetskih tokova i globalno nadmetanje velikih sila vratili su Zapadni Balkan na stratešku mapu Evrope, ovaj put kao prostor koji više nije moguće tretirati kao završeno pitanje bezbjednosti.

Zapadni Balkan našao se u svojevrsnom geopolitičkom bermudskom trouglu između Brisela, Vašingtona i Moskve: prostoru u kojem se prepliću bezbjednosni, politički, energetski i identitetski interesi, dok države regiona pokušavaju da pronađu stabilan kurs između suprotstavljenih centara moći. U tom trouglu Crna Gora zauzima posebno mjesto, ne kao najmanji akter, već kao država čiji strateški izbori imaju neproporcionalno velik značaj za cijeli region.

Vašington mijenja prioritete

Sjedinjene Američke Države ostaju nezamjenjivi stub NATO saveza kroz strateško odvraćanje, nuklearni kišobran i globalnu projekciju vojne moći. Ali Vašington sve otvorenije stavlja do znanja da više nije spreman da sam nosi teret evropske bezbjednosti.

Američki fokus ubrzano se pomjera prema Indo-Pacifiku, dok se od evropskih saveznika traži veća vojna potrošnja i veća politička odgovornost za sopstveno dvorište. Vašington Balkan sve više posmatra kao test sposobnosti Evrope da stabilizuje sopstveno susjedstvo.

Za Zapadni Balkan to znači dramatično sužavanje prostora za geopolitičku neodlučnost. Region više ne može računati na „zamrznutu stabilnost“ prethodnih decenija. U novom globalnom bezbjednosnom preslagivanju, prostor za geopolitičku neutralnost ubrzano nestaje.

Za Crnu Goru, kao članicu NATO saveza, ova promjena ima konkretnu cijenu. Kredibilitet savezništva danas se sve manje mjeri deklaracijama, a sve više institucionalnom pouzdanošću, političkom stabilnošću, adekvatnim doprinosom kolektivnom sistemu bezbjednosti i sposobnošću države da bezbjednosne promjene prepozna prije nego što prerastu u krizu.

Brisel između proširenja i strateškog umora

Evropska unija deklarativno ponavlja da je budućnost Zapadnog Balkana u okviru Evropske unije. Ipak, dugotrajni pregovori, komplikovani uslovi i unutrašnje podjele unutar same Unije proizveli su ozbiljan zamor, i u Briselu i u regionu.

Upravo taj vakuum danas postaje najveći bezbjednosni rizik. Tamo gdje evropska integracija usporava i gubi kredibilitet, prostor se automatski otvara za druge aktere: Rusiju, Kinu, Tursku, zalivski kapital, ali i za prodor lokalnih populizama, identitetskih sukoba i hibridnih uticaja.

Evropa više nema luksuz da Zapadni Balkan posmatra kroz birokratsku lupu pregovaračkih poglavlja. U uslovima globalne nestabilnosti, integracija regiona postaje pitanje evropske bezbjednosti jednako koliko i pitanje proširenja.

Samit u Tivtu zato je mnogo više od diplomatske forme. On je test sposobnosti Evropske unije da geopolitički konsoliduje sopstveno okruženje.

Strategija kočnice: Rusija i kontrolisana nestabilnost

Rusija nema ekonomsku moć Evropske unije niti vojnu prisutnost Sjedinjenih Država na Balkanu. Ali Moskva posjeduje nešto što je u asimetričnim sukobima često jednako važno: sposobnost da troškove destabilizacije drži niskim, a političke efekte visokim.

Oslanjajući se na istorijske veze, energetsku zavisnost, medijski prostor i identitetske podjele, Rusija koristi mreže kulturnog, vjerskog i informacionog uticaja karakteristične za savremeno hibridno djelovanje. Cilj nije potpuna dominacija, ona bi bila preskupa i dugoročno neodrživa. Cilj je održavanje trajne nestabilnosti niskog intenziteta: usporavanje evropskih integracija, produbljivanje unutrašnjih podjela i demonstracija da Zapad nema potpunu kontrolu nad sopstvenim okruženjem.

Energetska zavisnost nije nasljeđe prošlosti, ona je aktivni instrument sadašnjosti. Energetska otpornost zato nije samo ekonomsko već sve više bezbjednosno pitanje: ona je preduslov da ruska strategija kontrolisane nestabilnosti izgubi jednu od svojih najefikasnijih poluga.

Zato Zapadni Balkan ostaje jedna od rijetkih evropskih regija gdje se posljedice rata u Ukrajini ne osjećaju samo kroz ekonomiju i energetiku, već direktno kroz političke potrese i društvenu polarizaciju.

Crna Gora: uzor ili opomena?

U toj konstelaciji Crna Gora je istovremeno najuspješniji i najranjiviji primjer u regionu. Kao članica NATO-a i država koja je najdalje odmakla u pregovorima sa Evropskom unijom, zatvorila je 14 od 33 pregovaračka poglavlja uz ambiciozan cilj pristupanja do 2028. godine (“28 by 28”), i godinama je predstavljana kao dokaz da je evroatlantska integracija Zapadnog Balkana moguća.

Ali upravo crnogorski primjer pokazuje koliko je taj prostor i dalje osjetljiv na institucionalnu krhkost, identitetska trvenja i spoljne uticaje. Kada Crna Gora posustane, ostatak regiona dobija argument za vlastitu neodlučnost. Kada Crna Gora napreduje, taj napredak postaje referentna tačka za čitav Zapadni Balkan.

Stabilnost Crne Gore zato više nije samo unutrašnje pitanje jedne države. Ona je barometar kredibiliteta i Evropske unije i NATO saveza na Zapadnom Balkanu.

I upravo zato odgovornost nije jednostrana: ako Crna Gora isporuči reforme, a Brisel ne isporuči članstvo, signal koji se šalje ostatku regiona bio bi razoran. Evropski put tada više ne bi djelovao kao ostvariv strateški cilj, već kao geopolitička iluzija.

Pukotine u tom procesu već su vidljive, s obje strane. Ali dok Brisel sebi može priuštiti sporiji ritam, Crna Gora ne može: svaki njen korak unazad širi prostor za sumnju u čitav projekat proširenja, a svaki korak naprijed ga učvršćuje.

Istovremeno, Crna Gora mora napraviti iskorak koji je teži od samog potpisivanja sporazuma. Deklarativno opredjeljenje mora biti prevedeno u institucionalnu kulturu i stratešku dosljednost. Savezništvo se ne dokazuje na godišnjicama pristupanja, već sposobnošću države da razumije promjene u bezbjednosnom okruženju i reaguje prije nego što one prerastu u krizu.

Pravi test evropskog puta Crne Gore nije puki broj zatvorenih poglavlja. On dolazi onda kada ta zatvorena poglavlja pretvorimo u funkcionalni bedem protiv korupcije, klijentelizma i spoljnog uplitanja. On dolazi i onda kada Crna Gora pokaže sposobnost da otvorena pitanja sa susjedima zatvori diplomatijom, a ne odlaganjem. Evropa na kraju puta ne traži usvojene zakone, već institucije sposobne da te zakone odbrane.

Kraj geopolitičke neutralnosti

U novoj geopolitičkoj eri više neće biti dovoljno deklarativno pripadati Zapadu. Opstaće samo države koje budu znale da tu pripadnost pretvore u institucionalnu snagu, političku stabilnost i stratešku dosljednost.

Samit u Tivtu dolazi u trenutku kada svijet ulazi u novu eru strateške neizvjesnosti. Energetika, bezbjednost, ekonomija i geopolitika ponovo su neraskidivo povezani. U takvim okolnostima, Zapadni Balkan ubrzano gubi prostor za sjedenje na dvije stolice, a Crna Gora, koja je formalno već izabrala svoj put, suočava se s pitanjem da li je taj izbor i suštinski učvrstila.

Praznine u geopolitičkoj arhitekturi ne čekaju, popunjavaju ih oni koji za to nisu ni pitani. Zapadni Balkan predugo plovi bez stabilnog kursa, zarobljen između kriza koje se ponavljaju i nedostatka političke snage da ih konačno zatvori. Pitanje je može li Crna Gora prva uploviti u vode Evropske unije i time osvjetliti plovni put i ostatku regiona.

Ako Evropska unija odlučnim koracima ne zatvori strateški prostor Zapadnog Balkana, taj prostor nastaviće da popunjavaju drugi akteri, sa interesima koji nisu kompatibilni sa dugoročnom stabilnošću Evrope.

Tivat zato nije samo domaćin najvećeg diplomatskog događaja u istoriji Crne Gore. On je simbol pitanja koje danas stoji pred cijelim Zapadnim Balkanom: da li region konačno ulazi u evropsku luku ili ostaje trajno područje geopolitičke tranzicije. Odgovor na to pitanje neće dati samit. Daće ga ono što dođe poslije njega.