Preminuo reditelj Vlatko Gilić: Ostavio uznemirujući opus o čovjeku i društvu

Vlatko Gilić, jedan od najznačajnijih crnogorskih i jugoslovenskih filmskih autora, reditelj i scenarista čiji je neveliki opus ostavio dubok trag u evropskoj i svjetskoj kinematografiji, preminuo je u Beogradu, u 92. godini.

Vijest o njegovoj smrti su, u objavama na Fejsbuku, kasno sinoć potvrdili reditelji Sead Šabotić i Nikola Vukčević.

Rođen u Podgorici 1935. godine, Gilić je završio Arhitektonski fakultet u Beogradu, a u svijet filma ušao je kao scenograf. Arhitektonsko obrazovanje ostalo je vidljivo u njegovom cjelokupnom stvaralaštvu: u preciznoj organizaciji kadra, snažnom odnosu čovjeka i prostora i slikama u kojima je svaki detalj imao dramaturšku i simboličku težinu.

Autorsku karijeru započeo je sredinom šezdesetih godina. Prvi kratki film „Mala svetlost“ režirao je 1966. sa Predragom Golubovićem, nakon čega su nastala ostvarenja „Povratak na rodno drvo“, „Homo sapiens“, „Homo homini“, „Zategni dele“, „Tok“, „In continuo“, „Dan više“, „Juda“, „Ljubav“ i „Moć“. Potpisao je i dva dugometražna filma - „Kičmu“ iz 1975. i „Dane od snova“ iz 1980. godine. Bio je autor izrazito sažete, gotovo asketske filmske poetike. Spajao je dokumentarno posmatranje i pažljivo konstruisanu alegoriju, govoreći o radu, nasilju, moći, otuđenju, strahu, tjelesnosti i uzaludnoj čovjekovoj borbi sa silama koje ga prevazilaze.

U njegovim filmovima bilo je malo dijaloga, ali su slika, pokret, zvuk i tišina govorili snažnije od riječi. Čovjek je često prikazivan kao usamljeno i ranjivo biće, zarobljeno između prirode, mašine, društvenog poretka i vlastitog nagona za opstankom.

Za film „In continuo“, potresnu studiju ljudskog rada u klanici, dobio je 1971. godine Srebrnog medvjeda na Berlinalu. Njegovi filmovi nagrađivani su i na festivalima u Oberhauzenu, Lajpcigu, Melburnu i drugim međunarodnim centrima dokumentarnog i kratkog filma. „Ljubav“ je bila nominovana za Zlatni globus, dok je u anketama filmskih stručnjaka svrstavana među najznačajnija ostvarenja jugoslovenskog kratkog filma.

Gilić je imao zapaženo prisustvo i u Kanu. „Kičma“, njegova mračna i uznemirujuća slika bolesnog grada i dehumanizovanog društva, prikazana je 1977. u glavnom takmičarskom programu festivala, dok su „Dani od snova“ 1980. predstavljeni u programu „Izvjestan pogled“. Njegove kratke filmove prikazivali su vodeći svjetski muzeji i kinoteke, među njima i njujorški Muzej moderne umjetnosti. Ipak, filmska karijera Vlatka Gilića završena je prerano.

Poslije „Dana od snova“ više nije režirao, iako je imao pripremljene scenarije i godinama konkurisao za sredstva. Sam Gilić i brojni njegovi savremenici govorili su o političkom i institucionalnom potiskivanju njegovog rada, dok pojedini istraživači upozoravaju da okolnosti tog prekida nikada nijesu do kraja rasvijetljene. Nesporno je, međutim, da je jedan od međunarodno najpriznatijih jugoslovenskih autora gotovo četiri i po decenije ostao bez mogućnosti da snimi novi film.

Umjesto iza kamere, svoje znanje nastavio je da prenosi generacijama filmskih stvaralaca. Bio je jedan od osnivača Katedre za režiju i redovni profesor Akademije umjetnosti u Novom Sadu, na kojoj je 2011. izabran za profesora emeritusa, a godinama je bio predavač i na Likovnoj akademiji na Cetinju. Njegovi studenti svjedočili su da ih nije učio samo filmskom zanatu, već načinu gledanja, odgovornosti prema slici i potrebi da umjetnost postavlja pitanja na koja društvo najradije ne bi odgovaralo.

Bio je inostrani član Crnogorske akademije nauka i umjetnosti. Posljednjih godina njegovo stvaralaštvo ponovo je otkrivala mlađa publika. Organizovane su retrospektive i omaži, a krajem 2024. godine Harvardov filmski arhiv predstavio je program njegovih kratkih filmova, opisujući ih kao istovremeno društveno ukorijenjene i univerzalno bezvremene slike ljudske sudbine.

Vlatko Gilić pripada onoj rijetkoj vrsti autora čiji se značaj ne mjeri brojem snimljenih filmova. Za svega petnaestak godina rada stvorio je prepoznatljiv filmski svijet, u kojem nema suvišnih kadrova ni lakih odgovora.

Njegova duga autorska tišina ostaje i svjedočanstvo o sredini koja nije umjela - ili nije željela - da sačuva kontinuitet jednog izuzetnog filmskog glasa. Ostali su filmovi: malobrojni, zgusnuti i uznemirujući. Filmovi koji i poslije više od pola vijeka gledaoce suočavaju sa istim pitanjem koje je Gilić postavljao od prvog kadra - koliko čovjek može ostati čovjek u svijetu koji ga neprestano pretvara u sredstvo.