CGO: Žrtve totalitarnih režima zaslužuju više od simboličnog sjećanja

Odnos prema žrtvama totalitarnih i autoritarnih režima ne može se svoditi na prigodne godišnje poruke, već mora postati dio trajne državne politike sjećanja, obrazovanja i zaštite demokratskih vrijednosti, poručili su iz Centra za građansko obrazovanje (CGO) povodom 23. avgusta – Evropskog dana sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima.

Iz CGO-a podsjećaju da su totalitarni i autoritarni režimi 20. vijeka ostavili milione žrtava, razorena društva i duboke posljedice koje nijesu nestale njihovim okončanjem.

– Njihovo nasljeđe opstaje tamo gdje se zločini relativizuju, istorija selektivno tumači i gdje institucije ne objašnjavaju kako su takvi sistemi nastajali i na čemu su počivali – navodi se u saopštenju koje potpisuje asistentkinja na programima CGO-a Alma Hećo.

Upozorenje na normalizaciju autoritarnih obrazaca

Iz CGO-a upozoravaju da rastuća normalizacija autoritarnih obrazaca, kojoj se svjedoči u regionu i šire, nije odvojena od slabosti kulture sjećanja.

Kako navode, kada institucije prećutkuju teške segmente prošlosti, otvara se prostor za revizionizam, dok mladi, ukoliko kroz obrazovni sistem ne uče o mehanizmima represije, političke kontrole, gušenja sloboda i sistemskog kršenja ljudskih prava, teže mogu da ih prepoznaju kada se pojave u savremenim oblicima.

U Crnoj Gori su, prema ocjeni CGO-a, ta pitanja decenijama odlagana ili otvarana selektivno, često tek kada postanu politički korisna, što je doprinijelo slaboj demokratskoj kulturi i izostanku ozbiljnog društvenog dijaloga.

Evropski parlament ustanovio je 23. avgust kao dan sjećanja na žrtve staljinizma i nacizma, uz poruku da nijedan zločin počinjen u ime ideologije ne smije biti relativizovan niti zaboravljen.

– Ovaj datum nije samo podsjećanje na prošlost, već i opomena koliko brzo institucije mogu postati instrument represije kada nestanu vladavina prava, pluralizam i kontrola vlasti – ističu iz CGO-a.

Više od 3.500 političkih zatvorenika iz Crne Gore

Posebno mjesto u crnogorskoj istoriji, navode iz CGO-a, zauzima iskustvo političkih zatvorenika iz perioda sukoba Jugoslavije sa Informbiroom.

Prema podacima koje navodi ta organizacija, u tadašnjoj Jugoslaviji je, pod optužbom za podršku Staljinu, zatvoreno 15.737 osoba, od kojih je, prema dostupnim procjenama, više od 3.500 bilo iz Crne Gore.

Mnogi od njih bili su, kako ističu, izloženi torturi, gladi, poniženju i drugim oblicima nehumanog postupanja u logorima kojima je upravljala UDBA, često bez sudskog postupka i djelotvorne mogućnosti odbrane.

Iz CGO-a ukazuju da Crna Gora ni danas nema redovno institucionalno obilježavanje 23. avgusta, niti se ova tema sistematski i savremeno obrađuje kroz obrazovne programe.

Istovremeno, pitanje obeštećenja političkih zatvorenika i njihovih porodica, kako navode, ostaje pravno i politički nedovršeno.

„Odgovorno sjećanje štiti demokratiju“

CGO je pozvao nadležne institucije da 23. avgust uključe u redovne politike sjećanja, a teme totalitarizma i autoritarizma sadržajnije uvrste u obrazovne programe.

Traže i otvaranje ozbiljnog, naučno utemeljenog i politički neinstrumentalizovanog dijaloga o represiji i njenim žrtvama.

– Žrtve zaslužuju više od simboličnog sjećanja. Društvo koje ne razumije mehanizme vlastite represivne prošlosti ostaje ranjivo na njihovo ponavljanje u novim oblicima. Zato su činjenice, obrazovanje i odgovorno sjećanje među najsnažnijim mehanizmima zaštite demokratije – zaključila je Hećo.

Iz CGO-a podsjećaju da je Deklaracijom Evropskog parlamenta od 23. septembra 2008. godine, 23. avgust proglašen Evropskim danom sjećanja na žrtve staljinizma i nacizma, što je potvrđeno Rezolucijom Evropskog parlamenta o evropskoj savjesti i totalitarizmu iz 2009. godine.