Pavlović: Svejedno je da li je „matica“ Srbija, Hrvatska, BiH, Turska ili Izrael jer Crna Gora u odnosu na nju ima sekundardni značaj

Štetni efekti priče o matici imaju dva izvora: prvi je činjenica da se referenca na to uvijek i bez izuzetka odnosi na državu u kojoj ne živi segment etničke ili nacionalne zajednice što žudi za definisanjem sopstvenog izvorišta. Drugi je da je ovakvo identitetsko izražavanja po svojoj prirodi i strukturi duboko nacionalno, pa koristi nacionalizam kao medijum za oglašavanje sopstvenog postojanja i unikatnosti. Takva djelantost ima negativni efekat na državu u kojoj se vokalizuje potreba za maticom.

To je, gostujući u emisiji Na kraju dana na Televiziji E, ocijenio istoričar Srđa Pavlović na fonu nedavnog komentara poslanice Bošnjačke stranke Kenane Strujić Harbić o Bosni i Hercegovini kao njenoj kulturnoj, duhovnoj i identitetskoj matici.

- Žeđ za maticom je dominantno dijasporski komplekst, iako se ponekad manifestuje i u društvima koja su oštro podijeljena po identitetskim linijama, kao sto je to slučaj u Crnoj Gori - rekao je Pavlović poručujući da je potrebno definisati širi kontekst koji omeđava izjavu Strujić Harbić i ukazati na neke od štetnih efekata etnofederalizacije Crne Gore. 

Neosporno je, decidan je Pavlović, da priča o matici konstituiše poslovičnu kičmu svakog nacionalnog narativa o pripadnosti.

- Ona ima svoj nacionalni jezik i svoje identitetske parametre poput nacionalne teritorije, nacionalne kulture, vjere, itd. Matica je legitimni i poželjni izraz nacionalnog, odnosno, ovaj narativ je legitiman izraz identitetske opredijeljenosti pojedinca i grupe. To je jedan od simbola pripadnosti. Jedino nacionalisti osporavaju onim grupama koje vide kao poslovične “druge” pravo na ovu i druge forme izražavanja nacionalnog identiteta. U Crnoj Gori je to danas, odnosno već dugi niz decenija, slučaj s naporima eksponenata srpskog nacionalizma da ospore pravo i legitimitet svakom izrazu crnogorskog nacionalnog identiteta - rekao je on.

Pavlović je naveo da se matica koristi istovremeno kao alatka za samopotvrđivanje i spojnica s “idealnim” svijetom homogene nacionalne zajednice.

- Drugi je da je ovakvo identitetsko izražavanja po svojoj prirodi i strukturi duboko nacionalno, pa koristi nacionalizam kao medijum za oglašavanje sopstvenog postojanja i unikatnosti. Takva djelantost ima negativni efekat na državu u kojoj se vokalizuje potreba za maticom. U slučaju skorašnje izjave poslanice Bošnjačke Stranke, negativne posljedice po, ionako destabiliozvanu državu Crnu Goru, su očigledne - jasan je Pavlović.

Kontekst je, napominje on, ovdje jako važan.

- Znatan dio građana Crne Gore islamske vjere je prihvatio nacionalni identitetski okvir bošnjaštva, iako on nije sasvim korespondirao s društvenom realnošću Crne Gore u vrijeme kada je uvezen izvana. Daleke 2003. godine je potpisana Deklaracija o vraćanju tradicionalnog narodnog imena Bošnjak, a tadašnja vlast je rado na taj način formalizovala status građana Crne Gore muslimanske vjere. Ova Deklaracija je, takođe, Crnu Goru jasno definisala kao multinacionalnu državu - rekao je on.

Smatra da je izuzetno važno naglasiti fundamentalnu kvalitativnu razliku između multietničkog i multinacionalnog.

- Stanovništvo multietničkih federacija integriše državni patriotizam kao i svijest o zajedničkom političkom interesnom okviru u kojem ono živi. Stanovništvo multietničkih federacija vezuje, stoga, svoju lojalnost prije svega za pravni okvir države u kojoj živi. U multinacionalnoj formi etničke grupe imaju samostalni i stabilni nacionalni identitet koji nosi značajnu dozu samodovoljnosti. U skladu s tim, nacionalni identitet grupe postavlja svoje zahtjeve i definiše svoja očekivanja od države - rekao j eon.

Ovo je platforma iz koje se, podvlači on, crpi legitimitet zajednica koje žive u Crnoj Gori da definišu svoje “matice” izvan granica Crne Gore. 

- Ovakva definicija uvijek u sebi nosi veliku dozu hegemonog, jer delegitimiše državu iz koje polazi i na nju nerijetko polaže pravo vlasništva. Hegemonizam srpskog nacionalizma u Crnoj Gori je dobra ilustracija ove nacionalisticke gladi. Ipak, važno je reći da je sasvim svejedno da li je “matica” Srbija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Turska, Izrael, jer je takav diskurs uvijek i bez izuzetka rušilački za državu iz koje polazi - ističe Pavlović.

Tako, kako je rekao, država Crna Gora odnosu na maticu ima sekundarni značaj.

- Jer se etnofederalizam ne zasniva na naporu da se formuliše i očuva trajna politički interesna zajednica pojedinih naroda. Ovakav narativ uvijek sobom nosi teritorijalne pretenzije koje ugrožavaju integritet i suverenitet države. To je integralni dio verbalnog i simboličkog arsenala nacionalizma bez obzira pod kojom zastavom on paradirao, pa je komentar poslanice primarno štetan iz ovog razloga - naveo je Pavlović.

Činjenica je, dodaje on, da su tokom posljednje dvije decenije sve nacionalne partije u Crnoj Gori, uključujući i Bošnjačku stranku, napravile veliki kvalitativni otkorak od onog što je trebalo da bude zajednički politički identitet svih građana Crne Gore.

- Kao što danas jasno vidimo veoma je visoka cijena koju nacionalizam naplaćuje. U Crnoj Gori jen to urušavanje napora da se konstitutiše zajednički politički identitet gradjana. Poslanica Bošnjačke Stranke, Kenana Strujić Harbić je podsjetila javnost u Crnoj Gori na neke istinski važne i snažno naglašene okvire naše životne stvarnosti. Podsjetila je da svaki građanin Crne Gore, uz veoma malobrojne izuzetke, živi identitetsku stvarnost zajednice kojoj pripada po linijama etniciteta, nacije, kulturnog koda i vjerskog opredjeljenja. Za veliku većinu građana Crne Gore, to su međaši stvarnosti bez obzira da li se to nama sviđa ili ne i bez obzira kolike procente razuvjeravanja po ovom pitanju nam nude politički inducirana ad hoc istraživanja javnog mnjenja - rekao je on.

Ovo su, kaže Pavlović, međaši uprkos činjenici da je identitet konstrukcija, odnosno, kolaž različitih elemenata koje svako od nas vidi kao sopstveno ogledalo pripadnosti.

- Iako se u tački začeća i po prirodi strukture radi o konstrukciji koja je, kao što znamo, proizvod napora elite u specifičnom istorijskom periodu modernizma da homogenizuje grupu, ova konstrukcija prestaje to biti onog trena kada individualni članovi grupe počnu da je žive kao svoju realnost. Jedno od najsnažnijih emotivnih ljepila zajednice jeste svijest njenih pripadnika o sličnostima koje ih obilježavaju kao “jedinstvene”. Poslanica Strujić Harbić i oni koji su stali u njenu odbranu su potvrdili snagu tog ljepila - rekao je on.

Njegov važan sastojak jeste, ističe Pavlović, uspostavljanje luka kontinuiteta istorijskog prisustva na jasno omeđenoj teritoriji.

- Ovaj sastojak je važan jer pripadnicima kolektiva nudi konkretni geografski okvir homogenog postojanja (teritoriju/državu), ali i zato što zajednica projektuje to sopstveno homogeno postojanje u jasno definisanoj geografiji u neku daleku prošlost. Takav luk takodje omogućava članovima zajednice simbolički i mentalni povratak u prošlost, odnosno, u tačku postojanja koja se percepira kao “apsolutizam čistog” - naveo je on.

Ovaj proces, prema njegovim riječima, proizvodi nacionalističke diskurse o prapostojbini i autohtonosti.

- Apsolutno je nevažno da li ovakvo projektovanje ima bilo kakvih osnova u realnosti, jer projekcija postaje realnost za sve pripadnike grupe. Na ovom temeljima se gradi nacija, i održava se nacionalizam kao način života. Stoga nema fundamentalne razlike između suštine onoga što je rekla poslanica Strujić Harbić i onoga što govore drugi nacionalisti, pod drugim zastavama - rekao je Pavlović.

Poslanica i njeni partijski kolege su, smatra ona, takođe potvrdili postojanje ovakve geografije i svoju privrženost tom teritorijalnom okviru.

- Takođe su pokazali da im nije poznato značenje termina "autohotono" ali da su, kao i svi nacionalisti, voljni da izvorna značenja termina i koncepata prilagođavaju svojim ciljevima. Izjava poslanice Bošnjacke stranke i način na koji su njene kolege i istomišljenici pokušali da je odbrane i podrže podsjetila je javnost i na ogromni raskorak između zvaničnog i stvarnog, odnosno, između forme i suštine. Pokazalo se kristalno jasno da kvalitet i inkluzivnost formalnog pravnog okvira Crne Gore, države građana, koji postoji na papiru ne odražava njenu sustinsku životnu stvarnost i da se, u stvari, radi o praznom slovu na papiru. Ovo je tačka u kojoj su izjava poslanice i sve rekacije na tu izjavu jasno pokazale neuspijeh administrativnih napora da se u Crnoj Gori posije sjeme građanskog - rekao je on.

U Crnoj Gori diskurs nacionalnog odavno, cijeni Pavlović, korača “ruku pod ruku” s praksom partitokratije.

- On služi i kao pogodna zavjesa, odnosno, kao relativno prihvatljiva racionalizacija za ovaj model maligne partijske kontrole i dominacije. Proizvod je država kao pomenuti zbir etnofederalizovanih opština u kojima vladaju političke partije koje su istovremeno i nacionalne partije. U ovom političkom braku ipak dominira partijska nad nacionalnom pripadnošću, pa članovi partija bivše vlasti, na primjer, nijesu dobrodošli u opštinske i gradske uprave iako mogu biti pripadnici jedne iste nacije ili vjerski homogene grupe - naveo je istoričar.

Očigledna posljedica je, kaže on, to što redefinisanje politike po etničkim i nacionalnim linijama pretvara sve u etničko i nacionalno pitanje.

- Takav okvir rađa samoviktimizaciju nacionalnih zajednica kao formu političke akcije i mobilizacije. Mnogi elementi državne politike se tretiraju kao prijetnja nacionalnom srpstvu, crnogorstvu, hrvatstvu, bošnjaštvu, i tako do u nedogled, ili kao osveta zbog identiteskog okvira odredjene zajednice. Vjerujem da se može govoriti o značajnom stepenu etnofederalizacije Crne Gore, ali ne i apsolutnoj dominaciji ovog modela - istakao je Pavlović.

Građansko, kako je definisano pravnim okvirom države Crne Gore, tek treba, kaže on, da zaživi u praksi svakodnevnog života.

- Ono je danas poslovično “mrtvo slovo na papiru”, ali se takvo stanje može primijeniti ako mi to zaista želimo. Ja se nadam da takva želja i sposobnost da se ona materijalizuje postoji u Crnoj Gori. Ovo kažem zato što vjerujem da nada za ozdravljenje “umire posljednja” - zaključio je Pavlović.